• Τρόποι και βαθμοί ταύτισης του αναγνώστη με τον ήρωα της ιστορίας

• Είναι ο ήρωάς σας κλασικός ή ρομαντικός; Πόσο διαφέρει το ένα από το άλλο;

• Τρόποι και βαθμοί ταύτισης του αναγνώστη με τον ήρωα της ιστορίας

• Genres of horror – μερικά από τα είδη

• Genres of fantasy – μερικά από τα είδη

• Θρησκεία στη λογοτεχνία είδους

• Πώς θα δημιουργήσουμε πειστικούς ΛΟΑΤΚΙ+ χαρακτήρες

• Η κρίση του δράματος, η σχάση των προσώπων: διεύρυνση της λογοτεχνίας είδους.

• Η τραγωδία στη σύγχρονη εποχή

• Η Επανάσταση είναι λέξη γένους θηλυκού

• Η διακριτική γοητεία των κακών

• Η Γέννηση Ενός Θεού

• Γιατί πενθούμε τους φανταστικούς χαρακτήρες;

• Unreliable Narrator – Are You Watching Closely?

• Εξιδανίκευση του έρωτα στη φανταστική λογοτεχνία: Το ιερό θηλυκό (και οι δίδυμες φλόγες).

• Μυθολογία και Μυθοπλασία

• Sword and Sorcery - Ξίφος και Μαγεία

• Ηλιακός ήρωας: από τη μυθολογία ως τη σύγχρονη μυθοπλασία

• The (N)ever Ending Story. Πώς τελειώνουμε μία ιστορία.

• Σύστημα Στανισλάφσκι στη Δημιουργική Γραφή - Part II

• Σύστημα Στανισλάφσκι στη Δημιουργική Γραφή - Part I

• Tipi Fissi in Fantasy Novels

• Σουρεαλισμός και Φαντασία

• Fairy Tales Reloaded

• Ημερολόγιο Ονείρων - The Stuff That Dreams Are Made Of

• Περιγραφή και πολυλογία. Που βρίσκεται η λεπτή, κόκκινη γραμμή;

• Χρησμοί και προφητείες. Πόσο απαραίτητα είναι στη λογοτεχνία είδους;

• Κλισέ: 11+11 περιπτώσεις

• Homo sapiens vs Homo fictus

• Ο Ρωμαίος Πρέπει Να Πεθάνει (Δολοφονώντας τους χαρακτήρες μας)

• Ανατροπή. Και όμως, γυρίζει (συμβαίνει).

• Περί αρχετύπων στις ιστορίες που γράφουμε

• Επίπεδος χαρακτήρας, ανάγλυφος χαρακτήρας. Το στοιχείο της έκπληξης.

• Είμαστε η Σεχραζάτ

• 31 Λειτουργίες του ήρωα κατά τον Vladimir Propp

Άρθρα της Naroualis

• 12 πράγματα που χρειάζεσαι για να ξεκινήσεις να γράφεις

• 12 προσεγγίσεις στο καυτό θέμα «διορθώσεις/beta-readers»

• 12 τρόποι να προσεγγίσεις την κοσμοπλασία σου

• 12 σημεία όπου τα κλισέ πρέπει να αποφευχθούν πάση θυσία

• 12 πράγματα που μπορείς να εκμεταλλευτείς για να κάνεις τη συγγραφική ζωή σου εύκολη

• 12 λόγοι επιλογής ή απόρριψης της οπτικής γωνίας

• 12 τρόποι να ζωντανέψεις το γραπτό σου

• 12 πράγματα που πρέπει να ξέρεις για τον ήρωά σου

• 12 ελαττώματα στο χαρακτήρα ενός συγγραφέα

• 12 τρόποι προσέγγισης της πλοκής

• 12 τρόποι να προσεγγίσεις μια ιδέα

Τρόποι και βαθμός ταύτισης, αποτέλεσμα της ταύτισης.

Ο συγγραφέας ταυτίζεται με τον ήρωά του; Είναι βέβαιο. Εκείνο που είναι διαφορετικό στην περίπτωση του συγγραφέα, είναι πως μπορεί να ελέγξει και να κατευθύνει σε μεγάλο βαθμό την πορεία ενός ήρωα, την εξέλιξη, τις δοκιμασίες και τις συγκινήσεις και άρα το αποτέλεσμα της δικής του ταύτισης είναι ελεγχόμενο. Ίσως ακόμη και ηθελημένο. Σε κάθε περίπτωση, ο συγγραφέας αναζητά να φτιάξει ήρωες και ιστορίες που θα συγκινήσουν κατά κύριο λόγο τους αναγνώστες του και όχι απαραίτητα τον ίδιο. Ωστόσο είναι βέβαιο πως το πρώτο δεν επιτυγχάνεται χωρίς να ισχύει και το δεύτερο. Ένας αδιάφορος για τον συγγραφέα ήρωας είναι ένας ήρωας σίγουρα αδιάφορος και για τον αναγνώστη. Ή ένας ήρωας για τον οποίο ο συγγραφέας μπορεί τελικά να μην μπει καν στον κόπο να ολοκληρώσει την ιστορία του.

Πώς διαχωρίζονται όμως οι ήρωες / χαρακτήρες που πλάθουμε, σύμφωνα με τον βαθμό ταύτισης; Θα εξετάσουμε τέσσερις βασικούς βαθμούς /τύπους που είναι σίγουρο πως, συνειδητά ή ασυνείδητα, έχουμε κατασκευάσει στις ιστορίες μας και έχουμε θαυμάσει στις ιστορίες άλλων.

Ήρωας του συνειρμού. Ο υψηλότερος βαθμός ταύτισης παρέχεται από τον ήρωα που, συνειρμικά, θυμίζει στον αναγνώστη καταστάσεις που ο ίδιος βίωσε, προβλήματα που αντιμετώπισε, τις δικές του προσωπικές αποτυχίες, χαμένες ευκαιρίες, τα διλλήματά του και τα what-ifs του. Μην ξεγελιέστε, μπορεί να ταυτιστούμε με ένα μην ανθρώπινο ον εξίσου αποτελεσματικά όσο και με ένα ανθρώπινο, αρκεί τα αισθήματα να είναι οικεία. Ο ήρωας του συνειρμού αναγκάζει ή παρασύρει τον αναγνώστη να βρεθεί στη θέση του. Το αποτέλεσμα αυτού του είδους της ταύτισης είναι ένα είδος «επιτρεπτής παρεκτροπής», ο κίνδυνος εκ του ασφαλούς, η αμαρτία χωρίς καταλογισμό, η παρασπονδία χωρίς συνέπειες, η ηδονοβλεπτική χαρά της κλειδαρότρυπας. Ένας ηλικιωμένος κύριος μπορεί να διαβάσει για έναν άλλον ηλικιωμένο κύριο που εγκατέλειψε σύζυγο, παιδιά και εγγόνια για να ζήσει την περιπέτεια με την νεαρή μπαλαρίνα. Θα νιώσει ανανεωμένος, σαν να γνώρισε προσωπικά την μπαλαρίνα. Στο τέλος, όταν η μπαλαρίνα θα εγκαταλείψει τον ήρωα της ταύτισης, ο ηλικιωμένος αναγνώστης θα ανακουφιστεί, κρυφογελώντας στον ίδιο του τον εαυτό, καθώς ο ίδιος ποτέ δεν παρασύρθηκε. Το βιβλίο λοιπόν έχει γίνει ο ασφαλής χώρος όπου μπορούμε να αισθανθούμε έναν μεγάλο έρωτα χωρίς να βρεθεί η δική μας καρδιά στην αρένα. Μπορούμε να είμαστε γαλαντόμοι και γενναιόδωροι χωρίς να ξοδευτούμε, μπορούμε να είμαστε γενναίοι χωρίς να κρατήσουμε ποτέ μας σπαθί. Μπορούμε να κάνουμε το ταξίδι που πάντα ονειρευόμαστε, να παντρευτούμε τον άνθρωπο που θα είχαμε επιλέξει αν ήταν οι συνθήκες αλλιώς. Ο ήρωας του συνειρμού είναι η ευκαιρία μας να ακολουθήσουμε το όνειρο, τον πειρασμό – ή να διαβάσουμε για κάποιους που τολμούν να το κάνουν. Ο αναγνώστης ταυτίζεται με τον ήρωα του συνειρμού περισσότερο και ευκολότερα από κάθε άλλον τύπο ήρωα, πονάει με τις λύπες και θριαμβεύει με τα κατορθώματα. Και φτάνει στο τελευταίο κεφάλαιο με τη γλυκόπικρη αίσθηση του αποχαιρετισμού από έναν καλό και πιστό φίλο.  

Υπερήρωας – ήρωας του θαυμασμού. Η λέξη «υπερήρωας» νομίζω εξηγεί σε γενικές γραμμές τις ιδιότητες του προσώπου αυτού. Είναι πλάσμα ξεχωριστό, με ικανότητες που διαφέρουν κατά πολύ από το μέσο όρο. Είτε προικισμένος μάγος, είτε ιδιοφυής καλλιτέχνης, είτε πλάσμα απαράμιλλης γοητείας, είτε ον με ιδιαίτερη καταγωγή, είναι ένας ήρωας που μπορούμε να θαυμάσουμε αλλά όχι να ταυτιστούμε. Τουλάχιστον δεν ταυτιζόμαστε με την ποιότητα που τον καθιστά υπερήρωα. Ο υπερήρωας εύκολα μπορεί να γίνει μονοδιάστατος, καθώς ξεπερνά τα ανθρώπινα μέτρα σε τέτοιο βαθμό, που το μόνο πια που μας ενδιαφέρει είναι η μεγαλοσύνη του. Το αποτέλεσμα αυτής της μορφής ταύτισης, το αίσθημα που γεννάται στον αναγνώστη μας είναι ο θαυμασμός. Ο υπερήρωας συνήθως είναι ένα πρότυπο δημιουργικό, ωθεί δηλαδή τον δέκτη / αναγνώστη να αναζητήσει την καλύτερη εκδοχή του εαυτού του.

Ο ήρωας της κάθαρσης. Το δημοφιλέστερο είδος ήρωα. Ο ήρωας που στην πορεία του θα βρεθεί σε κάθε πιθανή σχέση ταύτισης με τον αναγνώστη, από την πλησιέστερη δυνατή του ήρωα του συνειρμού μέχρι την πλέον αποστασιοποιημένη περίπτωση του υπερήρωα. Ο ήρωας αυτός είναι ο χαρακτήρας που θα μπλέξει σε κάθε είδος περιπέτεια και θα βρεθεί σε θέση ισχύος, σε θέση αδύναμη, σε θέση πλεονεκτική, σε θέση απόγνωσης. Θα ξεκινήσει φτωχός και χωρίς μέλλον και θα κτίσει μόνος το βασίλειό του, για να το ξαναχάσει και να καταλήξει απόκληρος και εξόριστος. Η ζωή του είναι ένας ακατάπαυστος ανελκυστήρας αισθημάτων, ευκαιριών, δυσχερειών, απίθανων συμπτώσεων και αναμετρήσεων. Ένας χαρακτήρας σε μυθιστόρημα μύησης εκτελεί αυτή την πορεία, οποιοσδήποτε χαρακτήρας που ξεκινά από το σημείο Α και φτάνει στο σημείο Β, έχοντας υποστεί ζυμώσεις στο μεταξύ, ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Ο ήρωας της κάθαρσης είναι ο ήρωας που δεν γεννιέται, πλάθεται. Συνήθως με κόπο από το δημιουργό του, κόπο που μεταφράζεται σε μπόλικες σελίδες χορταστικής περιπέτειας για τον αναγνώστη. Είναι ο χαρακτήρας που θα μας φιλέψει τα πιο αγνά και αμόλυντα αισθήματα αγωνίας για τη μοίρα του. Ο ήρωας της κάθαρσης θα λύσει τα θέματά του. Θα ανέβει σε ύψη δυσθεώρητα και θα ξανακατέβει στα μέτρα του αναγνώστη, ίσως πολλές φορές, κεφάλαιο το κεφάλαιο. Το αποτέλεσμα αυτού του είδους ταύτισης είναι μια μίξη των δύο περιπτώσεων που εξετάσαμε πριν: ένας οικείος ήρωας, με τον οποίο ταυτίζεται ο μέσος αναγνώστης και συνάμα αυτό στο οποίο ο μέσος αναγνώστης προσβλέπει, αυτό στο οποίο στοχεύει ή που θα ήθελε να είναι. Αισθανόμαστε κάθε απόχρωση ταύτισης και απόλαυσης της «επιτρεπτής παρεκτροπής» και παράλληλα το θαυμασμό, την επιθυμία για την εξέλιξη και την προσωπική μας βελτίωση. Καταβροχθίζουμε τις αμαρτωλές του περιπέτειες με ηδονοβλεπτική χαρά και συγκινούμαστε στους θριάμβους του. Εξάλλου, αν ένας ήρωας που μας θυμίζει τον εαυτό μας σε τόσα πολλά σημεία μπορεί να τα καταφέρει, τότε ίσως μπορούμε και εμείς.

Ήρωας της ειρωνείας – αντιήρωας. Ο ήρωας της ειρωνείας είναι ένας ήρωας με τον οποίο θα ταυτιστούμε, πιθανώς, αν έχουμε ανάλογες έξεις ή βιώματα ή αν έχουμε συναντήσει ή συνδιαλλαγεί τέτοιου είδους ανθρώπους. Είναι ο αυτοκαταστροφικός ή ετεροκαταστροφικός χαρακτήρας, που θα βουλιάξει στους εθισμούς και τις κακές επιρροές και θα χάσει τον εαυτό του. Είναι αυτός που θα παρασύρει και άλλους στην ίδια πορεία, που θα αποτελέσει το κακό παράδειγμα, τον σκοτεινό μέντορα, τον διαφθορέα. Μπορεί να είναι είτε ετεροκαταστροφικός, ένα πλάσμα που βλάπτει τον περίγυρό του, είτε αυτοκαταστροφικός, ένας αυτοκτονικός χαρακτήρας που δεν μπορεί να σηκώσει κεφάλι από τζόγο ή ουσίες ή ακολασίες ή οτιδήποτε άλλο. Συχνά είναι συνδυασμός και των δυο αυτών ιδιοτήτων: καταστρέφει και καταστρέφεται. Μπορεί να είναι απλώς ένας μοχθηρός μηχανορράφος ή ένα φθονερό πρόσωπο που δρα από το παρασκήνιο, σαν τον Φιδόγλωσσο ή τον Ιάγο, σπέρνοντας το ψεύδος και τη συκοφαντία. Ο ήρωας αυτός βλάπτει ή βλάπτεται από έξη, από φθόνο, από μισαλλοδοξία, από ανασφάλεια, από ένα πλήθος θεμάτων που δεν διαχειρίστηκε. Συνήθως προκαλεί αποστροφή ή στην καλύτερη περίπτωση την λύπησή μας. Σε κάθε περίπτωση, είναι παράδειγμα προς αποφυγή.

Θα διαπιστώσατε σίγουρα πως οι παραπάνω ήρωες σπάνια υπάρχουν αμιγώς. Ένας ήρωας κάθαρσης είναι πιθανότερο να εμπεριέχει περισσότερα χαρακτηριστικά από ότι οι υπόλοιποι. Ένας ήρωας κάθαρσης μπορεί να έχει περάσει ακόμη και από αυτοκαταστροφικά στάδια, μπορεί να έχει υπάρξει ο κακός της ιστορίας – όπως το Γκόλουμ ή ο καθηγητής Σνέηπ. Για το λόγο αυτό θεωρείται μέσα στην κατάταξή μας από τους πληρέστερους χαρακτήρες. Η πορεία του είναι ακραία και με μεγάλες παλινδρομήσεις και για αυτό το λόγο μοιάζει φυσιολογικότερη. Καλύπτει ένα μεγαλύτερο εύρος αισθημάτων, διαθέσεων, μεταπτώσεων και εμπειριών: εξάλλου, κανενός η ζωή δεν είναι καθαρά μονοδιάστατη.

-art by Olga Cornacchia-

Ωραίο είναι η πεπερασμένη αναπαράσταση του Απείρου – Φρήντριχ Β. Γ. Σέλλινγκ

Γιατί οι ήρωές μας είναι ρομαντικοί. Και γιατί αυτό δεν σημαίνει αυτό που νομίζουμε.

Επειδή γράφουμε φαντασία μπορεί ήδη να πιστεύουμε πως όλοι μας οι ήρωες είναι ρομαντικοί. Ίσως εμείς να είμαστε ρομαντικοί, ή να θέλαμε να είμαστε ή να ζήσουμε κάτι ρομαντικό. Και στην δήλωση αυτή φαίνεται άμεσα το πρώτο και μεγάλο λάθος που πανεύκολα κάνουμε όλοι μας όταν ακούμε τη λέξη ρομαντικός. Ρομαντισμός δεν είναι ρόδα και τριαντάφυλλα και αραχνοΰφαντα πέπλα. Ρομαντισμός δεν είναι ολάνθιστα λιβάδια και βόλτες με δαντελωτά φουστάνια στην εξοχή, δεν είναι κρυφά ερωτικά γράμματα κλεισμένα με βουλοκέρι, δεν είναι δυο ποτήρια κρασί στο φως των κεριών. Με άλλα λόγια, ρομαντισμός δεν σημαίνει ρομάντζο, δεν σημαίνει θαλπωρή και γλυκόλογα δίπλα στο τζάκι. Είναι μάλλον το εντελώς αντίθετο.

Ρομαντισμός νοείται ως ο θρίαμβος της φαντασίας, μεν, της αναζήτησης της τελειότητας, ρομαντισμός σημαίνει κατανόηση  και αποδοχή της ασημαντότητας της θνητής φύσης και της λογικής των πέντε αισθήσεων. Ρομαντισμός σημαίνει σκοτάδια και φαντάσματα, άρρωστες ψυχές που στοιχειώνουν αιώνια τα σκοτεινά δάση και απελπισμένη μάχη απέναντι στο πεπρωμένο που πάντα μα πάντα θα αποδεικνύεται αναπότρεπτο. Ο ρομαντικός ήρωας θέλει να κατακτήσει το ανέφικτο και συνήθως η ψυχή του δονείται από τις αξίες του ιδεαλισμού. Στην πραγματικότητα, ο ρομαντισμός ενέχει πολύ περισσότερα στοιχεία ηρωισμού, με την αμιγώς «φανταστική» έννοια του όρου. Είναι ηρωικό να κυνηγάς το άπιαστο, όσο ηρωικό είναι να μπαίνεις στο κάστρο του πιο επικίνδυνου μάγου για να κλέψεις τα χρυσά του πασούμια. Είναι ηρωικό να διεκδικείς το ανέφικτο, όσο ηρωικό είναι να προσπαθείς να εκδιώξεις τον δυνάστη του τόπου σου και να γίνεις ιππότης όταν είσαι απλώς ένας αγράμματος αγρότης. Ο ρομαντισμός λοιπόν είναι αέναη ανάγκη και διαρκής επιδίωξη για κάτι το ανώτερο. Αν το ανώτερο αυτό είναι μία ιδέα, μία γυναίκα, οι θεοί ή το βασίλειο μας ενδιαφέρει λιγότερο – συνήθως όμως δεν είναι απλώς μια γυναίκα. Εκείνο που καθιστά τον ρομαντικό ήρωα βαθιά τραγικό είναι ότι σπάνια καταφέρνει αυτό που θέλει. Σε πρακτικό πλαίσιο, αυτό που θέλει είναι απίστευτα δύσκολο. Φανταστείτε έναν επαναστάτη, ένα μοναχικό πολεμιστή, έναν τελευταίο υπερασπιστή. Η αναλογία είναι εκείνη του δράκου απέναντι στον ιππότη, ή σκεφτείτε εσείς την αναλογία που σας ταιριάζει. Σε θεωρητικό / φιλοσοφικό επίπεδο, κανείς δεν μπορεί να επιτύχει το ιδανικό μέσα στο πλαίσιο του μη ιδανικού, τρισδιάστατου κόσμου. Η ατελής συνθήκη που βιώνουμε δεν επιτρέπει το απόλυτο. Η πραγματική ευτυχία είναι ανέφικτη σε αυτή τη φυσική διάσταση λόγω της ουσίας της ευτυχίας και της ουσίας της φυσικής διάστασης, που είναι διάφορες. Ο ρομαντικός καλλιτέχνης/ δημιουργός υποψιάζεται την ύπαρξη ενός ανώτερου κόσμου, την ανιχνεύει, την περιγράφει. Την ψηλαφεί, την προσδοκά μα δεν την κατακτά. Μετά το θάνατο ίσως μπορέσει να εναγκαλιστεί ό,τι τώρα του είναι απαγορευμένο. Πράγμα που εξηγεί την εξιδανίκευση του θανάτου, του φασματικού, των χαμένων ψυχών που στοιχειώνουν τους τόπους που έζησαν αναμένοντας να ανταμώσουν ξανά με όσους αγάπησαν εν ζωή. Όλα τα παραπάνω απαντώνται στα αμιγώς ρομαντικά έργα – ο Έντγκαρ Άλλαν Πόε, για παράδειγμα, είναι ένας κατεξοχήν ρομαντικός συγγραφέας τρόμου. Όπως καταλαβαίνουμε ο καθαρός ρομαντισμός δεν απευθύνεται σε «ρομαντικές ψυχές».

Θα μου πείτε, τι μπορεί να ενδιαφέρει εμάς αυτή η πληροφορία;

Είναι αρκετά απλό: ως συγγραφείς φαντασίας πλάθουμε κυρίως ρομαντικούς χαρακτήρες. Όχι όμως με την έννοια που αποδίδουμε στον ρομαντισμό. Φτιάχνουμε ανθρώπους – ή οποιαδήποτε φυλή σας αρέσει – που θα τα βάλουν με κάτι δυσανάλογα ισχυρότερο. Φτιάχνουμε ιστορίες ρομαντικές στον πυρήνα τους, με την επίσημη έννοια του ρομαντισμού. Φτιάχνουμε ιστορίες όπου οι ήρωές μας ξεκινούν άσημοι και αδύναμοι, με κάθε τους προσπάθεια καταδικασμένη. Μπορεί να είναι πάμφτωχοι, να τους έχει εγκαταλείψει το ταίρι τους, να έχουν πεθάνει γονείς / παιδιά τους. Να δέχονται εκφοβισμό σε σχολικό ή εργασιακό περιβάλλον, να τους εκμεταλλεύονται, να τους χρησιμοποιούν. Σε κάθε περίπτωση, η δράση χρειάζεται μία ισχυρή ώθηση για να την πυροδοτήσει, μια διαφορά δυναμικού, μία αλλαγή κατάστασης. Ιστορίες μύησης ή ιστορίες τύπου Σταχτοπούτας ακολουθούν αυτό το μοτίβο. Ιστορίες αναζήτησης – quests-, αποστολές, ιστορίες απελευθέρωσης ή ανάκτησης. Όλα τα παραπάνω τοποθετούν τον ήρωα να παλεύει σε μία αδιέξοδη κατάσταση. Πόσο πιθανό είναι ένας χόμπιτ να νικήσει το σκοτεινό άρχοντα; Σχεδόν τόσο πιθανό όσο να γυρίσει η χαμένη Λενόρ στην αγκαλιά του ποιητή του The Raven.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο ρομαντικός ήρωας σε μια ιστορία φαντασίας μπορεί να μην είναι διόλου «ρομαντικός» - με την ευρεία έννοια. Μπορεί το διακύβευμά του να μην περιλαμβάνει καν την συναισθηματική του εκπλήρωση. Συνήθως δεν είναι το σημαντικότερο που τον απασχολεί, ακόμη και αν υποθέσουμε πως υπάρχει και αυτό στο φάσμα των προσδοκιών του. Διαβάζουμε την τριλογία του Broken Empire του Lawrence: ρομαντικός ήρωας, τον στοιχειώνει ο θάνατος του αδελφού του, η σκληρότητα του πατέρα του, η αδιαφορία της μητριάς του. Έχει να παλέψει για κάτι που είναι ανώτερό του, ακόμη και αν εκείνος δεν το αποδέχεται ή δεν το προβάλει ως τέτοιο. Σώζει τον κόσμο όπως οφείλει να κάνει ο κάθε ήρωας και βρίσκει την ευτυχία, ή έτσι υποθέτουμε, πέρα από τον θάνατο. Η βαθιά του απελπισία και η βαθιά του συνείδηση της δυστυχίας του κόσμου τον καθιστά ρομαντικό, σχεδόν χωρίς να το ξέρει. Η μεγάλη του αγάπη παραμένει ανεκπλήρωτη, αλλά δεν απασχολεί τόσο την ιστορία. Δεν αποτελεί κινητήριο μοχλό της δράσης η διεκδίκηση αυτή. Πραγματικά, ο Πρίγκιπας των Αγκαθιών είναι ελάχιστα ρομαντικός. Και συνάμα, αυθεντικά ρομαντικός. Ο Σγουρός στην Πριγκηπέσσα Ιζαμπώ είναι ρομαντικός ήρωας: ορμητικός, αγαθός στην απειρία και την ακατάβλητή του αυτοπεποίθηση, τα βάζει με κάθε είδους εχθρό, αντίζηλο, ανταγωνιστή - και ναι, στην περίπτωση αυτή, διεκδικεί την αγαπημένη του, που παραμένει άπιαστη σαν φιγούρα οράματος. Πράγματι, η σκηνή όπου ο Σγουρός με την Ιζαμπώ ανταλλάσσουν φιλιά και αγκαλιάσματα μοιάζει τόσο απίθανη, μας συγκινεί βαθιά όσο συγκινεί και τους ήρωες της ιστορίας, που αποτελούν ο καθένας τους έναν ξέχωρο κόσμο. Και τελικά οι δρόμοι τους θα χωρίσουν ξανά και ο καθένας θα συνεχίσει μια πορεία προς καμία λύτρωση. Ίσως μετά το θάνατο, νιώθει κανείς, η αγάπη αυτή να μπορέσει να ανθίσει. Η αγάπη τους μοιάζει να παραμένει ακόμη και όταν οι ίδιοι, σαν πρόσωπα, σαν ζωές, ξεθωριάσουν και σβήσουν.

Εκείνο που συχνά διαφέρει ωστόσο είναι το τέλος των ιστοριών φαντασίας. Συνήθως είναι καλό, δηλαδή καταλύεται ένας πολύ βασικός κανόνας του ρομαντισμού: επιτρέπουμε στους φανταστικούς μας ήρωες -επειδή είναι φανταστικοί- να έχουν ένα μη καταστροφικό τέλος. Τους επιτρέπουμε να απολαύσουν όλα τα ακατόρθωτα που διεκδίκησαν, και να τα απολαύσουν στην υλική διάσταση. Τους επιτρέπουμε το παραμυθικό έζησαν αυτοί καλά. Τι άλλο είναι εξάλλου οι ιστορίες μας από παραμύθια για μεγάλους;

Θα μπορούσαμε, ολοκληρώνοντας το κείμενο αυτό, να πούμε πως το τέλος των παραμυθιών μας υπακούει σε κανόνες κλασικούς -έστω, κλασικίζοντες. Η κλασική φόρμα είναι ορθολογική, επιτάσσει συγκεκριμένους χειρισμούς. Η κλασική φόρμα αναζητά το κάλλος και το πλάθει στους τέλειους στίχους, στις καθαρές εικόνες, στις ακριβείς περιγραφές. Επιζητεί ηλιόλουστα και ιδανικά, αρκαδικά τοπία εκεί που ο ρομαντισμός θεοποιεί το λυκόφως. Η κλασική φόρμα είναι απλή και τέλεια και πάνω από όλα επιδιώκει την  ισορροπία και την αρμονία. Και φαίνεται πως η κλασική κοσμοθεωρία βρίσκει την δικαίωση, εφόσον μπορεί να την περιγράφει με τόσο ακρίβεια. Δεν είναι ιδανικό άπιαστο, είναι χωροταξία. Είναι εργαλείο της κοσμοπλασίας της η δικαιοπραξία, η ορθότητα, η αρμονία. Είναι αρμονικό, δίκαιο και ισορροπημένο να νικήσει ο καλός ήρωας στο τέλος. Το φως πάντοτε νικάει το σκοτάδι, ο ορθός λόγος επιβάλλεται στην αταξία και στο χάος. Είναι αρμονικό και σωστό να απολαύσει ο δίκαιος ήρωας αυτά που επεδίωξε και έχυσε το αίμα του για να καταφέρει. Είναι κανόνας, ό,τι κάνεις, λάβεις. Αυτό από μόνο του προϋποθέτει την ύπαρξη μιας δίκαια ανταποδοτικής λειτουργίας. Δεν είναι επιτρεπτό να νικούν οι κακοί, οι μοχθηροί, οι ζηλόφθονες, οι δυνάστες. Θα νικήσει ο δίκαιος, οσοδήποτε μικρός και αν είναι. Υπάρχει κλασικισμός στην όλη φόρμα και στην κοσμοπλασία του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, αν και οι ήρωές του φαντάζουν ρομαντικοί υπό το πρίσμα της ατομικής τους διεκδίκησης. Αντίστοιχα ο Δράκουλας του Bram Stoker είναι οπωσδήποτε ρομαντικός ήρωας, αν και ολότελα σκοτεινός. Ο ρομαντικός ήρωας κατατρύχεται από το πάθος του και ο βρικόλακας εδώ είναι ολόκληρος ένα πάθος, που θα νικηθεί στο τέλος από το θρίαμβο της λογικής.

Όπως αντιλαμβανόμαστε, κανείς από μας δεν κάθισε να σκεφτεί τι είναι κλασικισμός και τι ρομαντισμός πριν αρχίσει να γράφει ή πώς θα σχεδιάσει έναν απελπισμένο και ρομαντικό ήρωα στα πρότυπα των ηρώων του Σίλερ και του Γκαίτε. Κανείς από μας δεν συνέδεσε το τέλος της ιστορίας του με κλασικά πρότυπα που θα έπρεπε σώνει και ντε να σεβαστεί. Κάνουμε αυτό που κάνουμε επειδή μας φαίνεται το σωστό ή το πλέον ταιριαστό. Είναι χρήσιμο ωστόσο να αναλογιστούμε πως οι σκέψεις μας ελάχιστα ξεφεύγουν από τις παλιές φόρμες, ακόμη και όταν ξεφεύγουν. Μπορεί να αντιστρέψουμε τους καλούς και τους κακούς, να δώσουμε ανατρεπτικό τέλος, να χειριστούμε έναν ρομαντικό ήρωα με εξέλιξη κλασικής φόρμας ή το αντίθετο. Μπορεί ο ήρωάς μας να μην έχει βρει το δρόμο του ανάμεσα στους δυο αυτούς πόλους ή να θεωρούμε πως αντλεί από κάτι ελάχιστα αναγνωρίσιμο. Ακόμη και όταν συμβαίνει αυτό, το κλασικό και το ρομαντικό βρίσκονται σε κάθε μας ιστορία, κρυμμένα σε απρόσμενες γωνιές, φωτισμένα υπό διαφορετικές κλίσεις. Το κλασικό και το ρομαντικό αντιστοιχούν σε δυο βασικούς πυλώνες της ανθρώπινης υπόστασης: στο μυαλό και στην καρδιά, στη λογική και στο συναίσθημα. Όσο και το ένα τυχαίνει να υπερτερεί του άλλου, όσο και αν μπορούμε να ανακατέψουμε τα δυο αυτά υλικά, ξανά και ξανά και ξανά, να τα εκτρέψουμε, να τα διαστρέψουμε, να τα μετατρέψουμε σε κάτι που θα μοιάζει ίσως με κάτι άλλο. Δεν μπορούμε ωστόσο ολοκληρωτικά να τα αποφύγουμε γιατί είναι συστατικά της ίδιας μας της ύπαρξης. Μοιραία, θα τα επεξεργαζόμαστε κάθε φορά, με άλλες αναλογίες, με διαφορετική κατάληξη – ακόμη και ο κακός, μαυρόψυχος ήρωας μπορεί να είναι βαθιά ρομαντικός, καθώς το πάθος της κακίας τον συντρίβει. Ο ρομαντικός ήρωας, εξηγήσαμε, συντρίβεται από τα πάθη του. Όποια και αν είναι αυτά τα πάθη. Ακόμη και αν μας προκαλούν αποστροφή. Ακόμη και αν τα περιέχουμε στην ψυχή μας. 

Στο προηγούμενο άρθρο εδώ διαπραγματευτήκαμε τα είδη της fantasy, με αρκετή λεπτομέρεια. Τώρα θα παραθέσουμε κάποια είδη τρόμου, παλιά, νέα, μοντέρνα, γοητευτικά ή / και αποτρόπαια.

Ιστορίες με πλάσματα. Σε αυτή την κατηγορία θα εντάξουμε τις ιστορίες με βρικόλακες, τις ιστορίες με λυκανθρώπους και τις ιστορίες με ζόμπι, καθώς και τις ιστορίες όπου τα πλάσματα είτε συνδυάζουν ιδιότητες είτε διασταυρώνονται στο ίδιο σύμπαν, άλλοτε συμμαχώντας και άλλοτε σε αντίθετα στρατόπεδα. Μπορείτε να πλάσετε βρικόλακες με εκλεπτυσμένα γούστα και σπάνια ομορφιά, μπορείτε να πλάσετε άνοες βρικόλακες με μηδενική συνείδηση εαυτού που να μην διαφέρουν από τα ζόμπι, όπως συμβαίνει στη σειρά The Strain, μπορείτε να έχετε λυκανθρώπους και βρικόλακες να συνεργάζονται είτε να πολεμούν για την αμφίβολη κυριαρχία στον κόσμο των πλασμάτων της νύχτας. Δημιουργήστε συμμαχίες, φατρίες, δυναστείες, μηχανορραφίες, μία βαμπιρική σαπουνόπερα, γιατί όχι. Επεξεργαστείτε ρομάντζα μεταξύ των ειδών, απέθαντοι και θνητοί ή διαφορετικές φυλές απέθαντων. Άραγε, τα ζόμπι ερωτεύονται; Είναι προφανές ότι αυτές οι ιστορίες, μολονότι ασκούν ιδιαίτερη έλξη στους αναγνώστες -και στους συγγραφείς- είναι δύσκολο να τις διαχειριστεί κάποιος με κάποια πρωτοτυπία. Πραγματικά, τι καινούριο μπορεί να γραφτεί για βρικόλακες; Ή για λυκανθρώπους; Ή για ζόμπι; Είναι οι καλοί οι βρικόλακές σας, έχουν ψυχή, λύνουν μυστήρια; Πιάνουν φονιάδες; Το φως τους ενοχλεί; Το είδος μοιάζει κορεσμένο, ωστόσο αυτό δεν αποθαρρύνει συγγραφείς, κυρίως νέους, από το να πειραματίζονται. Είναι πλάσματα που αντλούν από λαϊκές παραδόσεις και σαν τέτοια αποτελούν πλέον κοινό κτήμα της δημιουργίας τρόμου.

Γοτθικός τρόμος. Το Κάστρο του Οτράντο είναι μία από τις πιο χαρακτηριστικές ιστορίες του είδους. Ο γοτθικός τρόμος παραπέμπει σε κάστρα, αχανείς διαδρόμους, μυστικά κρυμμένα στα υπόγεια και στις παρελθούσες αμαρτίες των αρχαίων γενεών. Σε ένα γοτθικό μυθιστόρημα ο τρόμος είναι υπόθεση κληρονομική, οικογενειακή. Οι αρχαίες τραγωδίες, όσο και αν φαίνεται περίεργο, αποτελούν στην πραγματικότητα γοτθικές ιστορίες. Στις γοτθικές ιστορίες υπάρχει πάντα κάποιο αρχαίο μυστικό / σφάλμα / ατόπημα / έγκλημα του οποίο το αποτέλεσμα επηρεάζει την παροντική κανονικότητα. Ένα νεαρό πρόσωπο, συνήθως γυναίκα, θα βρεθεί αντιμέτωπο με τις επιρροές αυτές. Ένα αθώο πρόσωπο, ένα άτομο ανίδεο αλλά ίσως όχι ολότελα άμοιρο των ευθυνών, καθώς μπορεί να έχει εξ αίματος συγγένεια με την παλιότερη γενιά. Τυπική σκηνή άλλωστε γοτθικής ιστορίας είναι η γυναίκα με το κηροπήγιο που εξερευνά σκοτεινά δωμάτια και μυστικές κρύπτες. Μπορεί να είναι φακός στο χέρι της ηρωίδας σας, ή ένα smartphone, ή ακόμη και μία μαγική πυγολαμπίδα. Μπορεί να είναι παλιό κελάρι, γεμάτο κρασιά και άλλα ύποπτα μείγματα. Μπορεί επίσης να ταιριάξετε μία γοτθική σκηνή, μία εικόνα ανάλογης αισθητικής δηλαδή σε ένα εντελώς μη φανταστικό περιβάλλον. Η Τζέην Έιρ είναι γοτθικό μυθιστόρημα, για παράδειγμα. Το γοτθικό μυθιστόρημα εξάλλου συχνά εμπεριέχει κάποιο ρομάντζο. Άλλα γνωστά μυθιστορήματα του είδους: Φρανκενστάιν, Το Όνομα Του Ρόδου, Ο Καλόγερος.

Ιστορίες με φαντάσματα. Εξαιρετικά ευρύ το φάσμα και εδώ. Πρακτικά οτιδήποτε εμπεριέχει φαντάσματα εντάσσεται σε αυτές τις ιστορίες. Είτε φάντασμα ανθρώπου, είτε ζώου, είτε οποιουδήποτε άλλου είδους. Τα φαντάσματά σας μπορεί να είναι όσο γοητευτικά, τρομακτικά, επικίνδυνα, κωμικά μπορείτε να φανταστείτε. Μπορεί να συνδυάζουν όλες τις παραπάνω ιδιότητες. Μπορεί να ξορκίζονται ή να είναι αντίπαλοι του ήρωά σας, μπορεί ο ήρωάς σας να είναι φάντασμα. Μπορεί να είναι σύμμαχοι με τον κεντρικό χαρακτήρα, ένας αγαθός καθοδηγητής, ή μπορεί να αποτελούν τη βασικότερη κατάρα του. Μπορεί να είναι νεκρός ο αγαπημένος του ήρωά σας και με τρόπο αμφίβολο εξακολουθεί να συντροφεύει το εν ζωή ταίρι του, μπορεί να είναι μία ψυχή που γυρεύει δικαίωση, ταφή, εκδίκηση. Σε αυτή την κατηγορία περίπου ανήκουν και οι -

-ιστορίες με στοιχειώματα. Έχουν άμεση σχέση με τις ιστορίες φαντασμάτων. Συνήθως αυτό που στοιχειώνει έναν τόπο ή ένα κτίσμα είναι κάποιο φάντασμα. Εκτός αν είναι κάτι άλλο, κάποιος δαίμονας ή μία υπερφυσική οντότητα για παράδειγμα, ή η σωρευμένη μνήμη τρομακτικών και ανομολόγητων πράξεων. Και σε αυτή την περίπτωση μπορεί να προτιμήσετε τη λύση του εξορκισμού, ή μία λύση συμβιβαστική όπου το στοίχειωμα καθίσταται σχετικά αβλαβές – ή ακόμη και ένα  κακό τέλος, όπου ο ήρωάς σας χάνεται στην προσπάθειά του να αντιμετωπίσει το υπερφυσικό.

Ιστορίες κοσμικού τρόμου. Εδώ εντάσσεται ο Λάβκραφτ και οι συν αυτώ. Ο εχθρός είναι κοσμικός, κάτι εξωγήινο, αρχέγονο, ανίκητο, ακατανόητο, απερίγραπτο σχεδόν. Στις αυθεντικές ιστορίες κοσμικού τρόμου, όπως τις μαστόρευε ο Λάβκραφτ, το πρόσωπο έχει ελάχιστη σημασία. Το πρόσωπο μπορεί να είναι οποιοσδήποτε. Στην πραγματικότητα το πρόσωπο είναι ο άνθρωπος ως οντότητα, η ανθρώπινη φυλή. Στον αντίποδα βρίσκεται το εξω-ανθρώπινο. Το αλλότριο. Εχθρός σε ιστορίες σαν Τα Βουνά της Τρέλας δεν φαίνεται ποτέ και δεν κατανοείται, μονάχα υπονοείται από τα σημεία του: τερατώδεις κατασκευές, μη ευκλείδειες γεωμετρίες, μεγέθη δυσθεώρητα. Μια άλλη τυπική ιστορία κοσμικού τρόμου είναι το Σπίτι της Αβύσσου του Γουίλιαμ Χόουπ Χάντσον. Γενικά ο κοσμικός τρόμος συνιστά μια ιστορία όπου η συνθήκη της κανονικότητας διαρρηγνύεται με τρόπο εντελώς ανεξήγητο και που δεν υπάρχει δυνατότητα επανόρθωσης της ρήξης από το ανθρώπινο είδος.

Ιστορίες παραφυσικού τρόμου. Εδώ έχουν θέση όλες οι ιστορίες με δαίμονες, με δαιμονικές σφραγίδες, εξορκισμούς και δαιμονισμένους, με παραποιημένα θρησκευτικά σύμβολα, με μαγεία, κατάρες και καταραμένα αντικείμενα, καταραμένα μοναστήρια και όλα τα συναφή. Συνήθως ο ήρωας προσπαθεί να εξορκίσει το κακό, ή να φτάσει σε μία απάντηση σχετικά με όσα παράξενα αντιμετωπίζει. Μπορεί να είναι άθεος ή ένθεος, μπορεί να πιστεύει ή όχι στο παραφυσικό, μπορεί να προσπαθεί να εκλογικεύσει με επιστημονικές εξηγήσεις όσα του τυχαίνουν. Συνήθως πείθεται κατά τη διάρκεια της ιστορίας και καταφεύγει σε κάποιον γνώστη των υπερφυσικών πραγμάτων – στου οποίου τις προειδοποιήσεις πιθανό να κώφευε αρχικά. Ιστορίες όπως Ο Εξορκιστής, Η Προφητεία ή η ταινία Insidious ανήκουν εδώ.

Ιστορίες ψυχολογικού τρόμου. Συνήθως εδώ θα βρούμε ιστορίες όπου η κατάθλιψη μπορεί να είναι ο μεγαλύτερος δαίμονας, ή οι τύψεις, ή – πάλι- τα θαμμένα μυστικά. Δεν είναι απαραίτητο εδώ να έχουμε περιπτώσεις ψυχοπαθών δολοφόνων – μπορεί, αλλά δεν είναι απαραίτητο. Στο είδος αυτό εντάσσονται οι παραισθήσεις, η παράνοια, οι ιστορίες όπου ο μόνος εχθρός του ήρωά σας είναι ο εαυτός του, η διανοητική του διαύγεια, η ψυχολογική του κατάρρευση. Μπορεί να έχετε one man shows όπου η προσωπικότητα κάποιου να είναι πλήρως κατακερματισμένη. Μπορεί να έχετε περιπτώσεις εγκλεισμού, όπου η παράνοια και το παραισθησιακό εμπλέκονται με το πραγματικό. Μπορεί ο ήρωάς σας να κατατρύχεται από μία δαιμονική οντότητα όπου μόνο στο τέλος της ιστορίας θα καταλάβουμε ότι υπάρχει μόνο στο μυαλό του.

Ιστορίες με μανιακούς δολοφόνους / ψυχοπαθείς γιατρούς / τρελούς επιστήμονες. Ο ήρωάς σας αντιμετωπίζει κίνδυνο για τη ζωή του ή τη σωματική του ακεραιότητα στα χέρια κάποιου ψυχοπαθή, κοινωνιοπαθή, κανίβαλου, ή στα χέρια ενός επιστήμονα που θέλει να πειραματιστεί κάνοντας εγχειρήσεις χωρίς αναισθησία ή κατασκευάζοντας την ανθρώπινη σαρανταποδαρούσα. Αίμα, γκροτέσκο, εκρήξεις μανίας -ή σκέτες εκρήξεις-, σκηνές που ανακατεύουν το στομάχι κάποιες φορές. Όσο πιο δεξιοτέχνης είναι κανείς, τόσο πιο περιγραφικός ή αποτρόπαιος γίνεται. Μάστορες του είδους ο Μάστερτον, ο Κέτσαμ, κάποιες φορές και ο Στήβεν Κινγκ. Στην πραγματικότητα, όπως συμβαίνει και στις ιστορίες με βρικόλακες, κάθε συγγραφέας ή δημιουργός μπαίνει στον πειρασμό να πειραματιστεί με το είδος του gore / splatter έστω και για λίγο. Ιστορίες σαν το Saw έχουν εδώ την τιμητική τους.

Ιστορίες σωματικού τρόμου. Άμεση συνάφεια με το προηγούμενο είδος έχει ο σωματικός τρόμος. Εδώ έχουμε περιπτώσεις που το ίδιο το σώμα του ήρωα αρχίζει ανεξήγητα -ή πάντως με κάποια αλλόκοτη εξήγηση- να συμπεριφέρεται αλλοπρόσαλλα και αφύσικα. Μπορεί να δημιουργεί περιττά όργανα, μπορεί  να συγχωνεύεται με το σώμα ενός άλλου προσώπου, ή μία άλλης οντότητας, ή ενός μηχανισμού. Αν αυτό είναι αληθινή κατάσταση ή προϊόν παραίσθησης, βρίσκεται στη διακριτική ευχέρεια του συγγραφέα να το αποφασίσει. Πολύ καλά παραδείγματα body horror αποτελούν οι ταινίες του David Cronenberg Videodrome, Dead Ringers, EXistenZ, Crimes of the Future.

Ιστορίες ε.φ./ τρόμου. Δυο λέξεις: Event Horizon. Έχει άμεση σχέση με τον κοσμικό τρόμο αλλά συνήθως είναι ιστορίες που συμβαίνουν μέσα σε κάποιο διαστημόπλοιο ενώ οι ήρωες έρχονται σε επαφή / αντιπαράθεση με έναν τελείως άγνωστο, εξωγήινο εχθρό, με κάποιο χρονικό παράδοξο ή με μια άλλη διάσταση. Το Alien είναι επίσης ένα ανάλογο παράδειγμα μίξης τρόμου και επιστημονικής φαντασίας.

Ιστορίες φολκλορικού τρόμου. Ιστορίες όπου ο τρόμος απαντάται στην επαρχία και οι λαϊκοί μύθοι και οι δοξασίες μετατρέπονται σε εφιάλτες. Ιστορίες όπου η επαρχία ή ίδια μπορεί να γίνει εφιαλτική, με τον περιορισμό και τη στενοκεφαλιά των κατοίκων της. Ιστορίες όπου τα σταυροδρόμια είναι πύλες για άλλους κόσμους και όπου οι συνετοί άνθρωποι αποφεύγουν να απαντάνε όταν μια άγνωστη φωνή προφέρει το όνομά τους. Ιστορίες όπου οι γυναίκες πρέπει να λιβανίζουν συγκεκριμένες μέρες τα σπίτια τους για να μην τους βρει κακό. Ιστορίες όπου κανείς δεν κόβει τα μαλλιά ή τα νύχια του Τετάρτες και Παρασκευές και όπου οι γυναίκες δεν κάνει να βγαίνουν από το σπίτι ασαράντιστες. Ακόμη και ιστορίες τύπου barn horror, στην βαρβαρική, εντάσσονται κατά κάποιον τρόπο εδώ. Σε τέτοιες ιστορίες οι ήρωες βρίσκονται αιχμάλωτοι στα χέρια και στις ορέξεις παρανοϊκών οικοδεσποτών, πάλι στην επαρχία.  Μπορεί να θέλουν να τους προσηλυτίσουν, να τους καταβροχθίσουν, να τους θυσιάσουν σε κάποιο ξεχασμένο θεό των δασών, ή απλά να τους εντάξουν στον μικρόκοσμο της ενδογαμίας τους παρά τη θέλησή τους.  

Ιστορίες τύπου Cabin in the Woods. Δηλαδή όχι ακριβώς τύπου Cabin in the Woods, καθώς η συγκεκριμένη ιστορία είναι μια «κρυμμένη» ιστορία κοσμικού, λαβκραφτικού τρόμου – καταλαβαίνετε όμως τι θέλω να πω. Ιστορίες όπου οι ήρωές σας καταφεύγουν σε κάποιο σπίτι για λίγο – όπως φαντάζονται – ή πηγαίνουν κάπου για ένα ευχάριστο διήμερο -όπως επίσης φαντάζονται. Το συγκεκριμένο είδος αν το φέρουμε στα ελληνικά δεδομένα έχει άμεση σχέση με το ακριβώς προηγούμενο, αυτό του φολκλορικού τρόμου: ένα ζευγάρι νοικιάζει ένα διαμέρισμα σε κάποιο χωρίο, όπου φήμες για κάποιο αλλόκοτο στοιχειό ή φαινόμενο απλά τους διασκεδάζουν – στην αρχή. Μετά από λίγο η κατάσταση παύει να είναι το ίδιο διασκεδαστική.

Ιστορίες θρησκευτικού τρόμου. Δεν μιλάμε για ιστορίες με εξορκισμούς και δαιμόνια εδώ, αλλά για ιστορίες με αιρέσεις, με παρανοϊκούς ιερείς, με cults, όπου οι πιστοί αυτοκτονούν ή σκοτώνουν ή κακοποιούν ή τελούν ανθρωποφαγία, ή όλα τα παραπάνω. Ο ήρωάς σας αναζητά κάποιο πρόσωπο που πιθανώς παρασύρθηκε σε μία τέτοια αίρεση, ή είναι ο ίδιος μέλος μιας αίρεσης, από την οποία προσπαθεί να ξεφύγει. Μπορεί να εμπεριέχει υπερφυσικό στοιχείο η πλοκή σας αλλά μπορεί και όχι.

Φυσικά σπάνια θα βρείτε, όπως και στη fantasy, μία ιστορία που να ανήκει αμιγώς σε ένα μόνο είδος. 

Στο παρόν άρθρο θα πούμε κάποια πράγματα για τα είδη της fantasy, φιλοδοξώντας όχι φυσικά να τα καλύψουμε όλα -κάτι τέτοιο θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο- αλλά να δώσουμε μία γενική ιδέα του τι γράφεται πλέον στο χώρο. Είναι βέβαιο πως θα υπάρξει συνέχεια του άρθρου, ή προσθήκες, στο μέλλον. Ενθαρρύνω τον οποιοδήποτε το διαβάσει να επέμβει με παραδείγματα αντιπροσωπευτικών βιβλίων, αν το επιθυμεί. Προσδεθείτε, ξεκινάμε.

·       Epic Fantasy / High Fantasy: Ιστορίες στιβαρές, κάποιες φορές με περίπλοκη μυθοπλασία. Συνήθως, πολυπρόσωπες. Κοσμογονίες, ίντριγκες μεταξύ θεών, αθάνατες ή/και αλλόκοτες φυλές, μαγεία που μπορεί να φτάνει σε επίπεδο φυλετικό ή ακόμη και κοσμικό. Υπάρχει αίσθημα αρχαιότητας και βάθος χρόνου. Συχνά καταγίνεται με μάχες μανιχαϊστικού κάποιες φορές περιεχομένου, καλοί θεοί εναντίον κακών θεών ή ηρωικές φυλές εναντίον τεράτων. Συνήθως η έκβαση τέτοιων μαχών και ιστοριών θα κρίνει την τύχη του κόσμου. Για κάποιους ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών είναι high fantasy, ή epic fantasy – κυριότερο όμως παράδειγμα high fantasy έργου είναι, κατά τη γνώμη μου, το Σιλμαρίλιον.

Το Υφαντό της Φιόναβαρ. Epic, vast scope, portal και....arthurian. Σπάνια θα βρείτε καθαρόαιμα τα είδη της fantasy.

·       Low fantasy: όταν η fantasy ασχολείται και με κοινούς θνητούς. Κλέφτες, πονηροί, φτωχοί ή και πλούσιοι, μα και πάλι, το low fantasy εμπεριέχει χαρακτήρες με αδυναμίες και συχνά δεν κάνει καμία προσπάθεια να τους παρουσιάσει ευγενέστερους από όσο είναι. Για κάποιους το Game of Thrones είναι τέτοιο είδος -ανήκει εξίσου βέβαια και στο είδος του πολιτικού φάντασυ, που θα δούμε παρακάτω-, καθώς μοιάζει να κάνει μία διαρκή προσπάθεια απομυθοποίησης και αποδόμησης των χαρακτήρων. Οι ιστορίες έχουν σκληρότητα, ρεαλισμό, οι πόλεμοι, ακόμη και αν γίνονται για να σωθεί ο κόσμος, σκιαγραφούνται ως τέτοιοι που είναι, βίαιοι, αιματηροί, με χαμηλά κίνητρα και φρικτές συνέπειες. Στη low fantasy ο ήρωας δεν είναι απαραίτητα ηρωικός. Ή δεν είναι πάντα τέτοιος.

·       Sword and Sorcery, Ξίφος και μαγεία: Για περισσότερες πληροφορίες ανατρέξτε εδώ. Είναι η περιπέτεια ενός συνήθως κεντρικού προσώπου, ή πάντως οι ιστορίες είναι πιο ολιγοπρόσωπες από αυτές που θα συναντήσουμε, για παράδειγμα, σε ένα έργο high fantasy. Οι ιστορίες δεν είναι vast scope, έχουν ως στόχο να μας ψυχαγωγήσουν κατά κύριο λόγο και οι περιπέτειες είναι γεμάτες μαγεία, ξόρκια, τέρατα, ήρωες που νικάνε -συνήθως- αλλά πάντως ξέρουν να περάσουν καλά και να κάνουν και μας να περάσουμε καλά. Ένα άλλο γνώρισμα αυτών των ιστοριών είναι πως έχουμε την αίσθηση ότι ο κόσμος φτιάχνεται συνήθως βήμα το βήμα γύρω από τον ήρωα και την περιπέτειά του, και όχι το αντίθετο. Conan The Destroyer, Frank Frazetta

·       Heroic Fantasy, Ηρωική φαντασία: Μοιάζει αρκετά με το παραπάνω είδος αλλά μπορεί να κινηθεί σε πιο ευρύ πλαίσιο -και εδώ ο κόσμος είναι μεγαλύτερος από τον ήρωα και οι ιστορίες είναι πολυπρόσωπες. Το έργο First Law του Joe Abercrombie είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του είδους αυτού.

·       Arthurian Fantasy: Ιστορίες με τον βασιλιά Αρθούρο. Αν δεν πρωταγωνιστεί ο βασιλιάς Αρθούρος μπορεί να βρισκόμαστε, παρ’ όλα αυτά, στην αυλή του, όπου και άλλα πρόσωπα μπορεί να μας έχουν τραβήξει το συγγραφικό ενδιαφέρον. Μία ιστορία για τον Μάγο Μέρλιν, ή για την Μοργκάνα -ή αλλιώς Μοργκέιν-, ή για έναν αυλικό ανώνυμο -που θα αποκτήσει υπόσταση και επωνυμία μέσα από τη δική μας πένα- και θα παρακολουθεί τα γεγονότα τους αρθουρικού lore με μεγαλύτερη ή μικρότερη εμπλοκή.

·       Dystopian Fantasy: όπως περιγράφεται στον τίτλο, μιλάμε για μια φανταστική ιστορία όπου οι ήρωες κινούνται σε μια δυστοπία. Οι συνθήκες είναι αντίξοες, οι ήρωες είναι αντιήρωες, συνήθως έχουμε να κάνουμε με ένα σύμπαν μετά – αποκαλυπτικό όπως για παράδειγμα συμβαίνει στην τριλογία Broken Empire του Martin Lawrence. Δυστοπία είναι μία συνθήκη αντίξοη, όπου ο κόσμος λειτουργεί κατά κανόνα ως δοκιμασία ή εχθρός για τους χαρακτήρες. Είναι ένας τόπος όπου η επιβίωση είναι υπό αμφισβήτηση και διόλου δεδομένη και συχνά υπάρχουν εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες για τους περισσότερους. Είναι οι ιστορίες όπου οι άνθρωποι έχουν σπάνιους και αμφίβολους φίλους και μπορεί και οι ίδιοι να μην είναι ιδιαίτερα τιμιότεροι από τους εχθρούς τους. Είναι επίσης το είδος εκείνο που περιλαμβάνει το τέλος της γης ή το τέλος κάποιας συνθήκης του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε, σαν τα βιβλία του Τζιν Γουλφ για τον Νέο Ήλιο, όπου ο γνωστός ήλιος πεθαίνει λούζοντας την Ουρθ με το τελευταίο κόκκινο φως του και ο αναγνώστης θα γίνει μάρτυρας της γέννησης του νέου ήλιου. Γενικά η δυστοπία περιλαμβάνει πολλά πράγματα. Δυστοπία είναι οι ιστορίες με τον Δικαστή Ντρεντ ή οι ιστορίες τύπου Mad Max. Και είναι τώρα ένα σωστό σημείο να διευκρινίσουμε ότι τα όρια, όπως περιγράφονται εδώ, δεν είναι πάντα απολύτως διακριτά. Ένα μυθιστόρημα ηρωικής φαντασίας μπορεί να περιέχει πολλά στοιχεία δυστοπίας, μία ιστορία με ήρωες από την αυλή του Βασιλιά Αρθούρου μπορεί να αποδοθεί ως ρομαντικό ή παγανιστικό / μυθολογικό fantasy, αναλόγως που θα δώσουμε το βάρος ή ποιος θα είναι ο αφηγητής μας. Αν για παράδειγμα γράψουμε για τον Μέρλιν και την αγαπημένη του Νίμουε το βιβλίο μας μπορεί να χαρακτηριστεί ως ρομαντικό φάντασυ. Αν γράψουμε για την παλιά θρησκεία σε αντιδιαστολή με τον χριστιανισμό, θα έχουμε ένα παγανιστικό / μυθολογικό μυθιστόρημα σαν το Ομίχλες της Άβαλον.

Books of the New Sun, Gene Wolfe. Όποιος ξέρει, ξέρει. Είναι post apocalyptic, dystopian, epic, ακόμη και religious, κατά κάποιον τρόπο; Όλα τα παραπάνω συν ένα ιδιότυπο χρονικό παράδοξο. Πώς γίνεται; Διαβάστε. Με δική σας ευθύνη. 

·       Religious fantasy: συνήθως χριστιανικού περιεχομένου. Τα Χρονικά της Νάρνια εντάσσονται εδώ, όπως και στο είδος του portal fantasy καθώς θα δούμε παρακάτω.

·       Historical fantasy, ιστορική φαντασία: Η ιστορία σας εκτυλίσσεται σε κάποια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, συνήθως μεσαίωνα ή αρχαιότητα. Διαβάστε Bernard Cornwell και θα κατακτήσετε το είδος. Θα σας τα μάθει χίλιες φορές καλύτερα από όσο εγώ ποτέ θα μπορούσα.

·       Alternative fantasy, εναλλακτική ιστορία: τα περίφημα what ifs. Τι θα γινόταν αν δεν είχαμε χάσει την Κωνσταντινούπολη το 1453, αν είχαμε κερδίσει στη Μικρασιατική Εκστρατεία, αν οι Ρώσοι είχαν πάει πρώτοι στο φεγγάρι, αν οι Άραβες δεν είχαν εκδιωχθεί ποτέ από την Ισπανία και τα λοιπά. Πέρα από μία υπόθεση εργασίας φιλοσοφικού, ιστορικού, κοινωνικού και πολιτικού ενδιαφέροντος, έχουμε εδώ μία εξαιρετική δυνατότητα για πρωτότυπη μυθοπλασία. Που προϋποθέτει βεβαίως ο συγγραφέας να γνωρίζει πολύ καλά τις ιστορικές περιόδους που θα χρησιμοποιήσει / παραλλάξει.

·       Military fantasy: ό,τι καταλαβαίνουμε από το όνομα, και εδώ. Έχουμε στρατό, στρατιώτες συνήθως μισθοφόρους που πορεύονται προσφέροντας το ξίφος ή την καραμπίνα τους ή τα ακόμη πιο μαγικά / ακραία όπλα τους σε όποιον πληρώνει περισσότερα. Μπορεί να έχουμε να κάνουμε με στρατιωτικές σχολές και σκληρές εκπαιδεύσεις, μπορεί να έχουμε να κάνουμε με μάχες επικές και περίτεχνα στρατηγήματα, μπορεί να μας ενδιαφέρει ο απλός και αιματηρός ανταρτοπόλεμος. Όλα αυτά θεωρούνται στρατιωτικό φάντασυ και είναι ένα είδος που παντρεύεται εξαιρετικά τόσο με τη δυστοπία όσο και με το post-apocalyptic. Ένα δείγμα του είδους είναι το έργο The Black Company του Glen Cook

·       Μυθολογική φαντασία: Οτιδήποτε έχει ως πρωτογενές υλικό του τους μύθους, όπως για παράδειγμα οι ιστορίες του Πέρσι Τζάκσον. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι σε αυτή την κατηγορία ανήκει κατά κάποιον τρόπο και το Arthurian fantasy, ή και όλες οι ιστορίες που περιέχουν μύθους, θρύλους, μυθολογίες. Ακόμη μία περίπτωση crosse over genres και εδώ.

·       Πολιτικό φάντασυ: όπου οι ίντριγκες και οι πολιτικές διαπλοκές παίζουν τον πρώτο ρόλο και η μαγεία είναι παραγκωνισμένη ή περιφρονημένη -αν υπάρχει κιόλας. Το Game of Thrones ανήκει σε αυτή την κατηγορία -όπως και σε άλλες.

·       Urban fantasy, αστική φαντασία: υπερφυσικά πλάσματα τριγυρνούν φανερά ή κρύβονται στους δρόμους της πόλης μας. Ή στο ίδιο μας το σπίτι μερικές φορές. Είμαστε ή γνωρίζουμε τα μέλη μίας μυστικής μαγικής κάστας, κυνηγάμε κακούς ή μας κυνηγούν οι αντίπαλοι. Οι ιστορίες με βρικόλακες ανήκουν συχνά σε αυτό το είδος, καθώς οι βρικόλακες μοιράζονταν ανέκαθεν τον κόσμο μας – άλλωστε, τους είμαστε απαραίτητοι για την επιβίωσή τους. Το είδος παντρεύεται θαυμάσια με το steampunk και το paranormal. Paranormal fantasy είναι περίπου το ίδιο με το urban, απλά τα υπερφυσικά πλάσματα δεν βρίσκονται πάντα σε αστικό περιβάλλον. 

·       Portal fantasy: οποιαδήποτε φανταστική ιστορία περιγράφει έναν κόσμο μαγικό, παράλληλο με τον δικό μας, στον οποίο εισέρχεται ο ήρωας είτε μέσα από τη ντουλάπα στη Νάρνια, είτε μέσα από το παλιό βιβλίο στον κόσμο της Ονειροφαντασίας στην Ιστορία Χωρίς τέλος του Μίχαελ Έντε είτε, γενικότερα, μέσα από κάποια μυστική πύλη, ή μαγικό αντικείμενο που λειτουργεί ως πύλη. Η τεχνική αυτή συναντάται επίσης στα βιβλία του Χάρι Πότερ. Βέβαια, ο Χάρι Πότερ ανήκει και σε ένα άλλο είδος πολύ πιο εμφανώς:

·       Young Adult ή ιστορία ενηλικίωσης. Είναι ο Χάρι Πότερ και όλες οι ιστορίες που αφηγούνται την πορεία ενός έφηβου ή λίγο μεγαλύτερου ατόμου που ξεκινά τη ζωή του κατόπιν συνήθως κάποιας επιλογής -όπως στους Αγώνες Πείνας, ή στο Divergent και εισέρχονται σε έναν εντελώς αλλόκοτο κόσμο, διαφορετικό από οτιδήποτε ήλπιζαν ή είχαν ποτέ τους φανταστεί. Οι ιστορίες αυτές είναι ευκολοδιάβαστες, απευθύνονται σε νεότερο κοινό και βρίθουν φαντασίας. Συνήθως μοιάζει να βασίζονται σε μία απλή ιδέα και να «ανθίζουν» κατόπιν αυτής. Είναι επίσης ιστορίες πολυσέλιδες, με πλούσιο lore και πολλούς χαρακτήρες, συνήθως εύκολα ανιχνεύσιμους ως προς τα κίνητρά τους -αν και όχι πάντα.

The Magicians, Lev Grossman. Ή αλλιώς, Χάρι Πότερ για μεγάλους. Ή αλλιώς, Νάρνια για μεγάλους. Portal, Urban, YA και ανθρωπομορφικό, καθ' όσον σάτυροι και κένταυροι πηγαινοέρχονται στις σελίδες του. Αναστατώνοντας τα σύμπαντα.

·       Steampunk fantasy: όλοι ξέρουμε τι σημαίνει αυτό. Η τεχνολογία βασίζεται στην ατμοκίνηση, δηλαδή όλη η τεχνολογία. Φυσικά υπάρχει και κάποια μαγεία, συνήθως. Το steampunk μοιάζει περισσότερο με μόδα, ωστόσο: η αισθητική του είναι χαρακτηριστική και αγαπητή ακόμη και σε ανθρώπους που δεν έχουν ιδέα καν περί speculative fiction. _SOULLESS, Gail Carriger: ένα steampunk μυθιστόρημα με βρικόλακες -άρα, και paranormal- και την Βασίλισσα Βικτωρία να "επιβλέπει" quests εναντίον λυκανθρώπων και λοιπών παραφυσικών πλασμάτων. Άρα, και εναλλακτική ιστορία, κατά κάποιον τρόπο, και urban fantasy_

·       Fantasy western, όπου βρισκόμαστε στην Άγρια Δύση, πραγματική, φανταστική ή εναλλακτική. Απλώς προσθέστε μαγεία. Και εξάσφαιρα. Και σαμάνους ιθαγενείς, αν θέλετε. Διαβάστε και το Dark Tower του Stephen King πριν καταπιαστείτε. Ίσως και λίγο Σόλομον Κέιν του Ρόμπερτ Χάουαρντ.

·       Μαγικός ρεαλισμός: το πιο «αποδεκτό» είδος λογοτεχνίας του φανταστικού. Εδώ έχουμε να κάνουμε με ιστορίες σχετικά «πραγματικές» ή αληθοφανείς, όπου, κάποια στιγμή, κάτι φαντασιακό ή παραμυθικό παρεισφρέει, αλλάζοντας τα πάντα. Μικρό ή μεγάλο, στιγμιαίο ή μόνιμο. Ο μαγικός ρεαλισμός είναι το παραμύθι που ρέει δίπλα στην πόρτα μας. Σκηνές μαγικούς ρεαλισμού υπάρχουν άφθονες στα θεατρικά του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Διαβάστε το Σπίτι των Πνευμάτων της Ιζαμπέλ Αγιέντε ή ιστορίες του Χόρχε Λούις Μπόρχες, για να έχετε μια καλή γνώση του είδους.  

Σταματώ εδώ την κατηγοριοποίηση, αν και θα μπορούσα να συνεχίσω με το λεγόμενο φάντασυ της πυρίτιδας, ή το new weird, ή το paranormal. Σταματώ γιατί τα είδη από ένα σημείο και έπειτα εμπλέκονται πέρα από δυνατότητα αυστηρού διαχωρισμού και γεννούν νέα είδη. Συνήθως τα paranormal είναι και urban που μπορεί να είναι και steampunk ή alternative history, ενώ τα portal fantasy μπορεί να «οδηγούν» σε κόσμους οποιουδήποτε από τα παραπάνω είδη.

China Mieville, Perdido Street Station. Paranormal, New Weird, Ανθρωπομορφικό, Hard-to-Read-Easy-to-Love. Είναι εμπειρία. 

Επιρροές από υπαρκτές θρησκείες

Είναι σύνηθες φαινόμενο. Προσφέρει έτοιμο υλικό. Επίσης προσφέρει δυνατότητα εξερεύνησης, διαπραγμάτευσης και κριτικής των θρησκευτικών δεδομένων εκ του ασφαλούς. Συνήθως ο συγγραφέας παρουσιάζει μία οργανωμένη θρησκεία που ομοιάζει, λίγο η πολύ, με κάποια από τις υπάρχουσες. Μπορεί να είναι κάτι σαν χριστιανισμός, με διδασκαλίες αλτρουισμού ή ιδέες μεσσιανισμού. Μπορεί ο ήρωάς μας, ηλιακός ή χριστικός, όπως λέγεται, να υποφέρει / βασανιστεί / εκτελεστεί για τη σωτηρία του κόσμου. Μπορεί βέβαια να πρόκειται για έναν σκοτεινό, αυστηρό «χριστιανισμό», όπου η θεϊκή τάξη επιβάλλεται μέσω βασανισμών, ιεράς εξέτασης, ίντριγκας και ανελέητης μισαλλοδοξίας. Σε μια τέτοια περίπτωση διευκολύνεται η αντιστροφή των προτύπων. Καθώς οι θεοί ή ο θεός προβάλλονται ως αρνητικά / τυραννικά πρότυπα, όλοι οι ανυπόταχτοι άθεοι καθίστανται επαναστάτες ή απελευθερωτές. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον ευδοκιμεί οπωσδήποτε και ο σκεπτικισμός, καθώς είναι αρκετά εύκολο να διακρίνει κάποιος τη σαθρότητα του θρησκευτικού οικοδομήματος. Μπορείτε επίσης να ανατρέξετε σε κάποιο μυθολογικό πάνθεο αναζητώντας την έμπνευση. Μπορείτε να φτιάξατε τελετές και λειτουργίες για τους θεούς σας, θρησκευτικά πρωτόκολλα για τους ιερείς και τους ηγέτες, μπορείτε να φτιάξετε εορτολόγιο, νηστείες, μεταθανάτιες τιμωρίες ή ανταμοιβές και γενικώς οτιδήποτε θα μπορούσε να ενδιαφέρει τον άνθρωπο του κόσμου σας ως πυξίδα στη διαχείριση ζητημάτων θνητότητας. Άλλωστε οι θρησκείες αυτό κάνουν ανέκαθεν, διαχειρίζονται δηλαδή τον φόβο του θανάτου. Σε κάθε περίπτωση να θυμάστε πως όσο περισσότεροι είναι οι θεοί σας τόσο πιο ανοιχτοί και ανεκτικοί είναι συνήθως οι άνθρωποι του κόσμου σας. Η ισχυρότερη μισαλλοδοξία προέρχεται, συνήθως, από τον ακατάβλητο δογματισμό, όπου οι θεοί έχουν μια τάση εγωϊσμού παρόμοια με αυτή των παιδιών σε μία οικογένεια: το μοναχοπαίδι είναι καλομαθημένο και «τα θέλει όλα δικά του.»

Άντρας ή γυναίκα;

Τι φύλο έχει η θεϊκή οντότητα; Στον κόσμο που φτιάχνετε, εννοώ. Στον κόσμο που φτιάχνετε εσείς, έχετε την πολυτέλεια να διαθέτετε απαντήσεις για όλα τα θεολογικά ζητήματα. Έχετε την πολυτέλεια να γνωρίζετε λεπτομέρειες περί των θεϊκών σχεδίων ή της ανθρώπινης καταγωγής, περί του σκοπού του κόσμου και όλων αυτών των αναζητήσεων που ταλαιπωρούν φιλοσόφους και μοναχούς στον πραγματικό κόσμο – και στον κάθε κόσμο -. Μπορείτε να επιλέξετε αν ο θεός σας έχει σκοπούς ή όχι, και αν αυτοί είναι αγαθοί σκοποί. Μπορείτε να επιλέξετε ας πούμε αν η κανονικότητα είναι ο θάνατος και το θεϊκό υπόσχεται αθανασία ή το αντίθετο. Μπορείτε να αποφασίσετε αν το θεϊκό υπόσχεται πνευματική τελείωση, ολική βελτίωση της καθημερινότητας, αιωνιότητα ή γαλήνιο τέλος. Μπορείτε ακόμη να αποφασίσετε αν το θεϊκό έχει φύλο και ποιο είναι αυτό.

Συνήθως ένας αρσενικός θεός - ειδικά αν είναι μόνος του στη σκηνή – ομοιάζει με πατρική συμβουλευτική φιγούρα, κάποτε αυστηρή, κάποτε καλοσυνάτη, κάποτε δίκαια, κάποτε σοφή. Αν υπάρχουν περισσότεροι θεοί ο κάθε ένας από αυτούς ενσαρκώνει κάποια δυνατότητα ή ενέργεια -θεός του πολέμου, των τεχνών, των τυχερών παιχνιδιών, των ταξιδιών- ή κάποιες φορές περισσότερες από μία. Συμβαίνει περίπου το ίδιο με τη θηλυκή αρχή: είναι μία φιγούρα μητρική, γνωρίζει μαγεία και τα μυστικά της βλάστησης και ευνοεί την κάθε είδους γονιμότητα. Αν υπάρχουν περισσότερες θεές μπορεί κάθε μία από αυτές να αντιπροσωπεύει άλλη όψη της γυναικείας ζωής και δραστηριότητας - γάμος, γέννηση, ύφανση, μητρότητα - ή της ζωής γενικότερα. Θυμόμαστε πως στα πολυθεϊστικά σύμπαντα οι θεοί μπορεί να είναι από συγγενείς μέχρι ανταγωνιστές, από εραστές μέχρι θανάσιμοι εχθροί. Όχι σπάνια, συμβαίνουν ταυτόχρονα όλα τα παραπάνω. Εκείνο που είναι σημαντικό να τηρούμε είναι ότι, ο κάθε θεός, πρέπει να έχει άμεση σχέση με την πραγματική ζωή και καθημερινότητα των πλασμάτων μας. Δεν έχει νόημα για παράδειγμα ένας θεός αναγνώστης σε ένα χωριό ψαράδων όπου κανείς δεν γνωρίζει ανάγνωση και γραφή. Ένας θεός στο χωριό των ψαράδων μπορεί να είναι είτε ψαράς ο ίδιος, είτε ψάρι, είτε κάποιος θαλάσσιος θεός. Ο κάθε θεός φτάνει ως τα όρια της προσδοκίας και της πραγμάτωσης των πλασμάτων που τον λατρεύουν. Πρέπει να είναι σχετικός και ανάλογος. Πρέπει να ανταποκρίνεται στην ανάγκη του πιστού και να εξυπηρετεί το συμφέρον του, είτε αυτό είναι καθημερινό, είτε άπτεται πνευματικών διεκδικήσεων.

Σκληρόκαρδο σύμπαν

Βέβαια δεν απαγορεύεται να επιλέξετε να κάνετε τους θεούς σας δαιμονικούς και απάνθρωπους. Δεν ενσαρκώνουν ό,τι ωραιότερο αλλά ό,τι ειδεχθέστερο στην φύση των πλασμάτων σας. Δεν καθοδηγούν, ανταγωνίζονται και παγιδεύουν. Μπορεί να μην είναι καν ωραίοι στην όψη – να μοιάζουν αποτρόπαιοι – μπορεί να προκαλούν μόνο τον φόβο. Σε αυτή την περίπτωση θα πρέπει να αναλογιστείτε τι εξυπηρετούν. Γιατί ένας ήρωάς σας, γιατί η φυλή που πλάσατε έχει ανάγκη έναν τέτοιο θεό; Ίσως η ύπαρξη του βασίζεται σε μια ολωσδιόλου απαισιόδοξη θεώρηση του κόσμου. Ίσως, κερδίζοντας την εύνοια κακοπροαίρετων θεών μέσα σε ένα ανάλγητο σύμπαν να σημαίνει μια ευνοϊκότερη μεταχείριση, έστω και στο ελάχιστο. Ίσως ο κόσμος που έχετε φτιάξει να είναι δύσκολος και σκληρός και να είναι απολύτως ταιριαστό να τον έχουν πλάσει ανάλογα βίαιοι και σκληροί θεοί. Ίσως οι θεοί σας να είναι δαίμονες που ήρθαν από κάποιον άλλο κόσμο ή άλλη εποχή, και διεκδίκησαν τη θέση τους στον κόσμο με τη βία. Ίσως είναι αρχαίοι θεοί που ξύπνησαν, εξωγήινοι, υπερβολικά ευφυείς ή υπερβολικά εγωπαθείς μάγοι. Ίσως είναι υπερβολικά αυστηροί σε συγκεκριμένες ανθρώπινες εκδηλώσεις, δεν συγχωρούν για παράδειγμα παράλειψη προσευχής ή νηστειών και γίνονται τρομακτικά εκδικητικοί στο παραμικρό παράπτωμα. Σε κάθε περίπτωση πρέπει να βρείτε πώς εξυπηρετεί η ύπαρξη τέτοιων θεών, πώς ταιριάζει μέσα στο σύμπαν σας, τι κοινά έχουν με τις φυλές που τους λατρεύουν ή σε ποια ανάγκη ανταποκρίνονται και πώς επηρεάζει η λατρεία τους την καθημερινότητα και τις συνήθειες.

Θρησκεία και μαγεία

Τα όρια είναι δυσδιάκριτα καμιά φορά στις ιστορίες φαντασίας. Η μαγεία μπορεί να είναι αντίθετη με το πνεύμα του δυτικού χριστιανισμού, για παράδειγμα, αλλά σε πολλές μυθολογίες – υπαρκτές – είναι δώρο θεών, όπως είναι η μαντική τέχνη δώρο του Όντιν ή όπως η Ίσιδα και η Εκάτη προστατεύουν τη μαγεία. Στο βιβλίο σας μπορεί μαγεία και θρησκεία να είναι ακόμη πιο αλληλένδετη, ή να αποτελούν ένα και το αυτό. Ο ιερέας είναι μάγος και ίσως δεν υπάρχουν καν διαφορετικές λέξεις για να ξεχωρίσουν τη μία ιδιότητα από την άλλη. Ο μάγος /ιερέας μπορεί να έχει προστάτη θεό ή θεά, μπορεί να μοιάζει σαν αυτόν το θεό ή να τον μιμείται, μπορεί να φοράει τα άρματα ή τα κοσμήματα του θεού ή να αποτελεί όχημα του θεού σε περιπτώσεις ένθεης μανίας. Μπορεί επίσης η θρησκεία να εχθρεύεται τη μαγεία, το στέμμα να εχθρεύεται και τη μαγεία και τη θρησκεία ή όλες οι συμμαχίες να είναι ρευστές και κατά το εκάστοτε συμφέρον.

Το διακύβευμα

Τι υπόσχονται οι θεοί σας; Πώς και πόσο επηρεάζουν; Πώς τιμωρούν και πώς ανταμείβουν; Όλα αυτά πρέπει να τα έχει σκεφτεί προκειμένου ο θεός σας να είναι πειστικός. Η θεά έχει χρέος να βοηθήσει τις ετοιμόγεννες γυναίκες για παράδειγμα, ή τη γη να καρπίσει, ή τους αρρώστους να θεραπευτούν. Ο θεός είναι γενναίος και πρέπει να αγαπά και να διευκολύνει τους γενναίους, εκτός και τον πλάσετε ζηλόφθονο - οπότε η σχετική κουλτούρα θα πρέπει να είναι ανάλογα διαμορφωμένη. Γενικά οι θεοί έχουν λόγο ύπαρξης και αυτός ο λόγος πρέπει να είναι εμφανής στην ιστορία σας. Κάποια ανάγκη εξυπηρετούν, είναι ζωτικός βοηθός ή ζωτικός κίνδυνος για τον ήρωά σας. Αν όχι αυτοί οι ίδιοι, τότε οι ιερείς τους, οι συνήθειες των οπαδών τους ή οι θεσμοί που διαμορφώθηκαν εξαιτίας αυτών των θρησκειών. Αν παρ’ όλ’ αυτά δεν εξυπηρετούν καμία ανάγκη, τότε ο ρόλος τους μπορεί να είναι κωμικός, να τονίζεται δηλαδή η διάσταση της ματαιότητας ή της ανοησίας της θρησκείας. Οπότε και σε αυτήν την περίπτωση πάλι κάτι εξυπηρετούν. Μπορεί ακόμη να πλάσετε μία κοινωνία γεμάτη κάλπηδες μάγους, απατεώνες ιερείς ή ανύπαρκτους θεούς. Και αυτό πρέπει να εξυπηρετεί, να παίζει δηλαδή το ρόλο του είτε στη διαμόρφωση της περιπέτειας είτε στη διαμόρφωση των ηθών. Πάντα το διακύβευμα έχει να κάνει με τη φύση του κόσμου σας. Τι αναζητούν οι άνθρωποι εκεί, υπάρχει ψυχή; Υπάρχει απόλυτη γνώση; Ποιο είναι το ιδανικό τους; Ποιος ο μεγαλύτερος φόβος τους; Απαντώντας σε αυτά τα ερωτήματα θα βρείτε τόσο τους ιδανικούς θεούς για τον κόσμο σας όσο και τον ιδανικότερο τρόπο να τους περιγράψετε.

 Περισσότερα σχετικά με τον εσωτερισμό, τη μαγεία και τη λογοτεχνία του φανταστικού εδώ:

Δεν ξεχνάμε το χρυσό κανόνα, ότι ο ΛΟΑΤΚΙ+ χαρακτήρας έχει το δικαίωμα να είναι χαρισματικ@, ταλαντούχ@, γενναί@, διπρόσωπ@, προδοτικ@ ή δολοφονικ@ όπως και όσο οποιοδήποτε άτομο εκτός της κοινότητας. Μπορεί επίσης να συνδυάζει οποιαδήποτε από τα παραπάνω χαρακτηριστικά, μπορεί να είναι ταλαντούχ@ και δειλ@, τίμι@ και ανόητ@ και τα λοιπά. Με άλλα λόγια, ο ασφαλέστερος μπούσουλας στην διάπλαση και στην παρουσίαση ενός τέτοιου χαρακτήρα είναι να μην ξεχνάμε πως είναι ον ανθρώπινο, με κάθε τι καλό που μπορεί να έχει, να είναι ή να κάνει ένας άνθρωπος. Όπως και με κάτι τι κακό.

Επειδή, ωστόσο, γράφουμε λογοτεχνία είδους και άρα είναι πιθανό να μην έχουμε να κάνουμε πάντα με ανθρώπους, σκεφτείτε τη διαφοροποίηση σαν μία έξτρα παράμετρο στη φόρμουλά σας. Για παράδειγμα, ένας ξωτικοπρίγκιπας που προτιμάει τους πολεμιστές από τις πριγκίπισσες θα πρέπει να έχει παρόμοια χαρακτηριστικά με τους λοιπούς εκπροσώπους της φυλής του. Θα είναι γενναίος, όσο γενναίοι ή όσο δειλοί είναι οι υπόλοιποι, αν αυτό συνάδει με τα φυλετικά τους γνωρίσματα, θα είναι όσο ευφυής ή όσο ανόητος είναι και εκείνοι. Μία νεράιδα που προτιμά νεράιδες και όχι το Πίτερ Παν δεν πρέπει να διαφέρει σε πολλά από τις υπόλοιπες νεράιδες του λαού της. Δεν θα είναι πιο ταλαντούχα επειδή της αρέσουν άτομα του ίδιου φύλου. Δεν θα είναι λιγότερο αποδοτική στα ξόρκια της εξαιτίας αυτού. Η ετερότητα του προσώπου δεν το καθορίζει. Αν το καθορίζει, το καθορίζει στο πλαίσιο που το πρόσωπο πρέπει να συναναστρέφεται μία κοινωνία ενδεχομένως συντηρητική ή επικριτική, αλλιώς είναι εμμονή. Έχει να κάνει πάντα με το είδος της ιστορίας που θέλουμε να γράψουμε.

·       Ο ήρωας λοιπόν δεν πρέπει να προσδιορίζεται από τη σεξουαλικότητά του. Σκεφτείτε πόσο θα σας κούραζε να διαβάσετε για μια γυναίκα που το μόνο που την προσδιορίζει είναι το πόσο της αρέσουν οι άντρες, πόσο τους ποθεί, πώς τους κυνηγάει, τι κάνει μαζί τους και πόσο την επιθυμούν. Πρέπει να παραδεχτείτε πως ένα τέτοιο ανάγνωσμα θα ήταν εξαιρετικά βαρετό. Ομοίως, αν ο ήρωάς σας ανήκει στη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα θα είναι βαρετός και κενός αν προσδιορίζεται μόνο από τα πρόσωπα που του αρέσουν και το πώς θα τα κερδίσει. Κανένα άρτιο πλάσμα δεν μπορεί να προσδιορίζεται μόνο από τη σεξουαλικότητά του. Ο άνθρωπος είναι εκατό διαφορετικά πράγματα.

·       Δοκιμάστε να γράψετε για έναν ΛΟΑΤΚΙ+ χαρακτήρα που δρα ως έρμαιο των πόθων του και μετά τον ίδιο χαρακτήρα δοκιμάστε να τον δείτε σε μία ιστορία όπου θα είναι κύριος του εαυτού του/της. Ο δεύτερος/η θα σας φανεί πολύ πιο ενδιαφέρων/ ούσα και ολοκληρωμένος/η.

·       Δοκιμάστε να γράψετε για έναν χαρακτήρα εκτός κοινότητας που είναι έρμαιο των παθών του και κατόπιν δοκιμάστε να τον δείτε σε μια ιστορία που θα είναι κύριος του εαυτού του. Κάντε τις συγκρίσεις σας και θα έχετε την απάντηση που ψάχνετε.

·       Κάθε πρόσωπο έχει σχέσεις, έχει αναμνήσεις, έχει δραστηριότητες που αγαπάει, δουλειές που μισεί, δράκους που πρέπει να σκοτώσει, χωροχρονικά παράδοξα που πρέπει να βάλει σε τάξη, φαντάσματα που πρέπει να ξορκίσει. Κάθε πρόσωπο μπορεί να έχει γονείς που τον καταλαβαίνουν ή του κάνουν τη ζωή δύσκολη. Κάθε πρόσωπο. Κάθε. Πρόσωπο.

·       Παρόμοιες αντιδράσεις έχουν όλοι οι στα παραπάνω ερεθίσματα. Πιθανώς ένα γκέι αγόρι να αντιδρούσε διαφορετικά σε περιπτώσεις επίθεσης Ορκ αλλά σκεφτείτε ότι τελικά, κάθε άνθρωπος αντιδρά διαφορετικά σε κάθε περίπτωση. Επειδή κάθε άνθρωπος είναι διαφορετικός, και κάθε άνθρωπος είναι άνθρωπος.

·       Αποφύγετε λοιπόν τα στερεότυπα που είναι συνδεδεμένα με συγκεκριμένες ομάδες. Είναι κακό, κακότεχνο, είναι επίσης τεμπέλικο από την πλευρά σας ως συγγραφέα.

·       Κανένας άντρας δεν έλκεται εξίσου από όλες τις γυναίκες όπως και καμία γυναίκα δεν έλκεται εξίσου από όλους τους άντρες. Ένα γκέι αγόρι ή ένα γκέι κορίτσι δεν έλκονται επίσης από όλους τους άντρες ή τις γυναίκες, αντίστοιχα, ούτε έχουν όλ@ στο μυαλό τους, διαρκώς, πώς θα πέσουν στο κρεβάτι.

·       Με απλά λόγια πλάστε ρεαλιστικό τον ήρωά σας. Κανείς δεν συμπαθεί μη ρεαλιστικούς χαρακτήρες, πάντως κανείς δεν ταυτίζεται με μη ρεαλιστικούς χαρακτήρες. Είναι μη ρεαλιστικό να προσδιορίζετε ένα πρόσωπο μόνο και μόνο από ένα στοιχείο της προσωπικότητάς του, να το υπερτονίζετε, και οπωσδήποτε είναι απολύτως κατακριτέο να το διακωμωδείτε σε μία περίπτωση σαν αυτή που εδώ μελετάμε.

·       Δώστε βάθος στους ΛΟΑΤΚΙ+ ήρωές σας όπως θα έπρεπε να δίνατε στον κάθε ήρωά σας. Είναι σαφές ότι ένας τέτοιος χαρακτήρας θα έχει άλλα αισθήματα ή απόψεις ή προσλαμβάνουσες, όπως κάποιος που έχει περάσει από πόλεμο έχει άλλα βιώματα, όπως κάποιος που νίκησε τον καρκίνο έχει άλλα βιώματα, όπως ένας φονιάς έχει άλλα βιώματα. Δεν κωφεύουμε σε αυτό. Ωστόσο προσπαθήστε να δώσετε βάθος και τρισδιάστατη απεικόνιση σε όσα συμβαίνουν στους ήρωές σας, οποιαδήποτε άλλη αντιμετώπιση θα ήταν εύκολη και φτηνή. Εξερευνήστε την πολυπλοκότητα του ήρωά σας σε πεδία πέρα από τις προτιμήσεις του.

·       Είναι καλό (βέβαια εσείς θα επιλέξετε) η ιστορία σας να μην έχει μόνο να κάνει με το πώς θα γίνει ένας τέτοιος άνθρωπος αποδεκτός. Το λέω γιατί γράφουμε λογοτεχνία είδους και πιθανότατα το κέντρο βάρους πρέπει να δοθεί σε άλλα κομμάτια. Αν γράφετε κοινωνικό μυθιστόρημα με ήρωες ΛΟΑΤΚΙ+ ίσως είναι διαφορετικό το μονοπάτι που πρέπει να ακολουθήσετε.

·       Αν υποθέσουμε για παράδειγμα πως γράφετε μια ιστορία όπου οι περισσότεροι χαρακτήρες είναι ομοφυλόφιλοι και τούτο είναι κάτι κοινό, τότε προφανώς δεν πρέπει να ασχοληθείτε πρακτικά καθόλου με το πώς οι άνθρωποι αυτοί θα γίνουν αποδεκτοί. Μπορείτε να μη δώσετε σημασία σε αυτό το χαρακτηριστικό τους τουλάχιστον όχι περισσότερο από όσο θα τονίζατε ότι ένας ήρωάς σας έχει μαύρα μάτια σε αντίθεση με κάποιον που έχει πράσινα.

·       Έτσι λοιπόν, έχοντας τα παραπάνω υπόψη, μεγάλο ρόλο θα παίξει πλέον ο καμβάς σας.

·       Ιστορικό πλαίσιο. Κοινωνικό πλαίσιο. Τι είδους μυθιστόρημα γράφετε; Αποφασίστε και διαβάστε για να υποστηρίξετε την ιστορία σας με τρόπο φυσιολογικό και αποδεκτό – μέσα στο πλαίσιό της.

·      Όταν οι κανόνες γράφονται από τον συγγραφέα είναι σχετικά απλό. Μπορείτε να φτιάξετε μια κοινωνία που να αποδέχεται κάθε άνθρωπο ή όχι και να αποφασίσετε πώς θα χειριστείτε τον κάθε χαρακτήρα σας ανάλογα με το τι ισχύει στον κόσμο και στο ηθικό/θρησκευτικό πλαίσιο που έχετε επινοήσει.

·    Αν γράφετε μυθιστόρημα εποχής, από την άλλη, είναι επιβεβλημένο να μελετήσετε προηγούμενα το σχετικό πλαίσιο, την ιδεολογία/ ιδεοληψία και το υπόβαθρο γύρω από τέτοια ζητήματα, ακριβώς όπως δεν θα ξεκινούσατε να γράψετε μία ιστορία για έναν νέγρο στις φυτείες του Αμερικάνικου Νότου χωρίς να έχετε ιδέα για το πώς ζούσαν οι άνθρωποι τότε και τι αντιμετώπιζαν. Συμπεριφορές ανήκουστες και απαράδεκτες με τα σημερινά κριτήρια ήταν νόρμες με τα κριτήρια μιας άλλης εποχής. Αν γράφετε εναλλακτική ιστορία, τότε και πάλι, με κάποιους βέβαια περιορισμούς, οι κανόνες γράφονται σε μεγάλο βαθμό από εσάς. Απλώς προσέξετε το σημείο καμπής όπου η ροή τη ιστορίας θα διαχωριστεί από τον γνωστό ιστορικό κορμό και θα πάρει το δρόμο που θα διαλέξετε. Η αιτιολόγηση της «διαφορετικής επιλογής» είναι ένα ζήτημα στα έργα εναλλακτικής ιστορίας: Γιατί νίκησε ο Χίτλερ; Γιατί πάτησαν πρώτοι οι Ρώσοι το φεγγάρι; Γιατί το θέατρο που επηρέασε τον δυτικό πολιτισμό είναι το Καμπούκι και όχι η αττική τραγωδία; Γιατί οι αφρικανοί πλούτισαν από το δουλεμπόριο ευρωπαίων; Γιατί η Ευρώπη είναι παγανιστική και όχι χριστιανική; Γιατί η Πόλη δεν έπεσε το 1453; - καθώς όμως και η αδιάλειπτη πιστότητα στο νήμα που έχετε επιλέξει να ακολουθήσετε.

·       Αν μιλάμε για εφηβικό μυθιστόρημα σύγχρονο, φροντίστε να κρατήσετε ισορροπίες. Στη σύγχρονη εποχή υπάρχει ποικιλία γούστων καθώς και ευρεία γκάμα αντιδράσεων. Ένα ομόφυλο άτομο μπορεί να είναι αγαπητό μέχρι να αποκαλύψει την ταυτότητά του, ένα ομόφυλό άτομο μπορεί να είναι αγαπητό εξαιτίας μόνον της ταυτότητάς του. Μπορεί να μην είναι βέβαιο για την ταυτότητά του, μπορεί να φτιάξετε μια ιστορία όπου αυτό το μυστήριο να μην ξεδιαλύνει μέχρι το τέλος. Μπορεί η εξέλιξη του χαρακτήρα να είναι αντίστροφη από το αναμενόμενο: ένα αγόρι πιστεύει πως είναι γκέι και το ζήτημά του είναι η αποδοχή, ώσπου ερωτεύεται ένα κορίτσι. Παύει να είναι γκέι ή όχι, ή μήπως δεν ήταν ποτέ; Μπορεί ένα άτομο να γίνει αποδεκτό αρχικά αλλά να το απορρίψουν αργότερα, ακόμη και οι ίδιοι άνθρωποι. Γενικά υπάρχει ρευστότητα που μπορεί να εξαρτάται από συνθήκες όπως αισθήματα της στιγμής, συμφέροντα, εφηβικές/νεανικές/φοιτητικές συμμαχίες, ερωτικές αντιζηλίες κ.λπ.. Όλα αυτά μπορεί να υπάρχουν παράλληλα και θα πρέπει να εξισορροπηθούν. Μην ξεχνάτε, μιλάμε για νέους ανθρώπους, άρα όλες οι συμπεριφορές είναι υπό διαμόρφωση.

·       Αν διαχειριστείτε το θέμα του bullying, φροντίστε να είστε ηθικοί. Δηλαδή, μην γίνεστε επικριτικοί ή, ακόμη χειρότερα, εκδικητικοί. Μην γράψετε ιστορίες όπου «επίτηδες» η μοίρα ή κάποιο πρόσωπο θα «σπάσει τα μούτρα» των νταήδων. Στο εφηβικό μυθιστόρημα οφείλουμε να είμαστε ηθικοί, αλλά όχι να ηθικολογούμε. Ο νταής δεν έχει καλό τέλος αλλά δεν είναι δουλειά του ήρωά σας να τον λούσει βενζίνη και του πετάξει ένα αναμμένο σπίρτο.

Δώστε φωνή, αν μπορέσετε, στον νταή σας, ειδικά αν γράφετε εφηβικό μυθιστόρημα. Τι τον έκανε όπως είναι; Είναι και εκείνος καταπιεσμένος, κακοποιημένος, κρύβει πράγματα από γονείς ή μήπως δεν είχε γονείς ποτέ; Στο νεανικό μυθιστόρημα ειδικά είναι βασικό να μην είμαστε απόλυτοι και δογματικοί. Θα δώσετε άλλο βάθος στον κακό σας ήρωα φωτίζοντας τις δικές του κρυφές και ενδεχομένως ευαίσθητες πλευρές. Να θυμάστε ότι ο κακοποιητής του σήμερα είναι ο κακοποιημένος του χτες, οι τύραννοι γεννούν τυράννους και ούτω καθ’ εξής. Αν, από την άλλη, έχετε ένα σκληροτράχηλο νταή σε sword and sorcery περιβάλλον, είναι πιθανό η διευθέτηση αυτών των ισορροπιών να μην αποτελεί προτεραιότητα.

Leonora Carrington, Snake Bike Floripondio, 1975, λάδι σε καμβά

Η κρίση του δράματος, η σχάση των προσώπων: διεύρυνση της λογοτεχνίας είδους.

Ο Ούγγρος φιλόλογος και μελετητής Péter Szondi στο πόνημά του Θεωρία του μοντέρνου δράματος (1956) αναλύει την εξέλιξη του δράματος από το 1880 έως και την εποχή του. Περί το έτος 1880 και εξής εντοπίζει και περιγράφει το φαινόμενο που θα γίνει γνωστό ως κρίση του δράματος. Μέχρι τότε, το δράμα είναι απόλυτο, αριστοτελικό. Αυτό σημαίνει πως  ο ήρωας βιώνει ένα δραματικό γεγονός, μία αλλαγή που συνήθως τον μεταφέρει από μία κατάσταση Α σε μία κατάσταση Β, με την δεύτερη να είναι σημαντικά δυσχερέστερη της πρώτης. Αυτή η μετάβαση τον αναγκάζει να κινητοποιηθεί. Ο εχθρός είναι εξωτερικός, ο Péter Szondi μιλάει για ένα γεγονός «διαπροσωπικό». Αυτό δραματουργικά σημαίνει ότι το πρόβλημα του ήρωα, η αιτία της μετάβασης από το Α στο Β έχει σχέση με την επέμβαση ή την πρωτοβουλία κάποιου άλλου προσώπου. Μπορεί ο ήρωας να είναι θύμα κάποιας παρεξήγησης, κάποιας πλεκτάνης, κάποιας κακοτυχίας. Ίσως εισβάλλουν βάρβαροι, δαίμονες, σατανικοί μάγοι, εξωγήινοι. Μυθιστορηματικά ισχύει το ίδιο: το πρόβλημα έρχεται απ’ έξω. Οσοδήποτε δυσχερής και να φαντάζει η θέση του ήρωά μας, έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: ο ήρωας μπορεί να δει τον εχθρό του. Δεν έχει καμία αμφιβολία για το ποιος είναι. Ένα άλλο σημαντικό πλεονέκτημα, που ίσως δεν σκεφτόμαστε με την πρώτη, είναι το γεγονός ότι, καθώς ο εχθρός είναι εξωτερικός, είναι και ο αγώνας του εξωτερικός. Ο ήρωάς μας θα λάβει εύσημα για την διεξαγωγή της μάχης, οποιοδήποτε και αν είναι το αποτέλεσμά της. Ένας γενναίος ιππότης και ένας δράκος, όταν πολεμούν, αυτό είναι κάτι που δεν μπορεί να μείνει κρυφό. Επίσης το γεγονός σπάνια επιδέχεται κάποιας άλλης ερμηνείας. Βλέπουμε έναν ιππότη και έναν δράκο και δεν υπάρχει κάτι άλλο. Σε υστερότερες εποχές, ο αποκρυφισμός πρώτα και η ψυχολογία αργότερα θα αναζητήσουν άλλες ταυτότητες όσον αφορά στο ποιος είναι ο δράκος, ποιος ο ιππότης και τι σημαίνει η μεταξύ τους αναμέτρηση. Ωστόσο, τόσο μυθιστορηματικά όσο και δραματουργικά, πριν το 1880 ο δράκος ήταν δράκος και ο ιππότης, ιππότης. Και πιστώνονται και οι δύο τα ανάλογα των πράξεών τους.

Μετά το 1880 παρατηρούμε ωστόσο αλλαγές. Στη θεωρία του θεάτρου τότε εντοπίζεται η κρίση του δράματος, ή το δράμα της κρίσης (με την έννοια ότι τα πρόσωπα βιώνουν μια εσωτερική κρίση και οι ήρωες στρέφονται στον εαυτό τους). Ως αίτιο αυτής της αλλαγής μπορούμε να ανιχνεύσουμε ορισμένες αλλαγές στην ζωή του ανθρώπου. Η εξέλιξη της επιστήμης ευνοεί τις διαρκείς μεταβολές, οι νέες ευκαιρίες βρίσκονται στα μεγάλα αστικά κέντρα όπου ο άνθρωπος χάνει την ταυτότητά του. Οι θεωρίες του Δαρβίνου αποκαθηλώνουν την παντοδυναμία του Θεού, που συνεπάγεται, στην συνείδηση όλων, την μοναδικότητα του ανθρώπου. Είναι φυσικό όλα τα παραπάνω να έχουν αντίκτυπο στην ψυχολογία και την τέχνη.

Ο άνθρωπος δεν κινδυνεύει τόσο από εξωτερικές όσο από εσωτερικές συγκρούσεις. Αυτό είναι που περιγράφεται ως σχάση των προσώπων. Το πρόσωπο έχει χάσει την μάχη με τον ίδιο τον εαυτό του, άρα δεν ξέρει ποιος ακριβώς είναι. Βιώνει διχασμό, ασυμφωνία με το εγώ του. Προσπαθεί να επαναπροσδιορίσει τη θέση του μέσα στον ταχέως εξελισσόμενο κόσμο. Ο Φρόιντ έχει πρακτικά θεωρητικοποιήσει την έννοια της συνείδησης, η ψυχή δεν εντοπίζεται επιστημονικά, ο Δαρβίνος έχει αποδώσει την ύπαρξη σε ένα ντετερμινιστικό σχήμα φυσικής επιλογής. Άρα ποιος είναι ο σύγχρονος άνθρωπος; Πού είναι η συνείδησή του; Είναι τέκνο του Θεού; Είναι αποτέλεσμα τυχαιότητας; Αυτό το φθαρτό σαρκίο περιέχει άραγε κάποια ψυχή;

Στο δραματικό χώρο ο ήρωας έχει να αντιμετωπίσει πλήθος εσωτερικών συγκρούσεων και ο λόγος του, ακόμη και μία καλημέρα, μπορεί να σημαίνει χίλια δύο πράγματα. Στο άρθρο για το διάλογο είδαμε ήδη πώς μπορεί να συμβεί αυτό. Ο άνθρωπος άλλα λέει, άλλα εννοεί, εξαπατώντας συνειδητά ή ασυνείδητα. Κάπου μέσα στην περιπέτεια των επιστημονικών μας ανακαλύψεων μοιάζει να έχουμε χάσει το μίτο της Αριάδνης, πράγμα που σημαίνει ότι, πολλοί από εμάς, δεν θα βρούμε την έξοδο από τον λαβύρινθο. Ο ήρωας βιώνει εντάσεις αλλά πρακτικά δεν αλλάζει τίποτα στη ζωή του. Η πάλη του δεν έχει μάρτυρες, δεν έχει τίποτα το ηρωικό, δεν είναι φανερή. Δεν αποδίδονται τα εύσημα. Ο ήρωας μετανοεί για ένα παλιό σφάλμα του αλλά δεν κάνει τίποτα για να το διορθώσει. Διστάζει να πάρει αποφάσεις και μένει μετέωρος σε ανώφελα σταυροδρόμια. Διστάζει να αντιπαρατεθεί και να διεκδικήσει. Το τραγικότερο όλων είναι ότι θα μπορούσε να σωθεί, αν ήταν λίγο πιο τολμηρός. Είναι οι εποχές όπου οι ήρωες καταργούνται και απομένουν τα πρόσωπα, καθώς οι οντότητες αυτές δεν διαθέτουν κάτι το ηρωικό. Συνομιλούν με τις σκέψεις τους ή μεταξύ τους αλλά ελάχιστες φορές οδηγούνται σε κάποια λύση.  Στη μυθιστοριογραφία υπάρχει έντονη αφηγηματική τάση, ανάλυση συναισθημάτων, προσπάθεια ανίχνευσης των αιτιών σε ένα πλαίσιο παλαιότερων επιλογών, ανεκπλήρωτων πόθων ή μυστικών δράσεων. Εξάλλου, ο πατέρας της σύγχρονης μυθιστοριογραφίας, ο Γκυστάβ Φλομπέρ, εισάγει το είδος με μια τέτοια ακριβώς περίπτωση: το 1856 εκδίδεται η Μαντάμ Μποβαρύ, μία πολύπλοκη, εσωτερική ηρωίδα που δείχνει να «τρώγεται» εκ των έσω. Κάποιες άλλες αφηγήσεις αποτελούν αλληλουχία συνειρμών, κάποιες ιστορίες είναι μη ιστορίες, απλά πορείες, άηχες φωνές και μη δράσεις. Η ένταση μοιάζει με ένα μάτι κουζίνας που κάποιος θα σβήσει ακριβώς πριν πάρει βράση το νερό. Τα συνταρακτικά γεγονότα περιορίζονται, η δράση μειώνεται.  Το παρελθόν γίνεται εξίσου σημαντικό με το παρόν. Στο έργο του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ Ο Υπέροχος Γκάτσμπι (1925), ο συγγραφέας πραγματεύεται ακριβώς αυτό το ζήτημα: τη θεοποίηση του παρελθόντας και τη μάταιη προσπάθεια ενός ανθρώπου να εκτρέψει την πορεία του χρόνου. Ακόμη και αυτό ωστόσο είναι ένα έργο «δράσης» σε σχέση με τα δράματα του Τσέχοφ, για παράδειγμα, όπου τα πρόσωπα συνδιαλέγονται χωρίς να επικοινωνούν και πράττουν ελάχιστα. Ο θεωρητικός Ζαν Πιέρ Σαραζάκ αντιδιαστέλλει το προ του 1880 αριστοτελικό δράμα από το μετέπειτα εσωτερικό δράμα με τον εύστοχο ορισμό: drame dans la vie, το δράμα μέσα στη ζωή, το δραματικό γεγονός που έρχεται έξωθεν και επεμβαίνει στη ζωή, και drame de la vie, δηλαδή η περίπτωση όπου η ίδια η ζωή του ανθρώπου γίνεται ένα δράμα.

Σε όλα τα παραπάνω, η θέση του συγγραφέα είδους είναι ιδιότυπα πλεονεκτική. Από τη μία, η λογοτεχνία είδους είναι εκ των πραγμάτων λογοτεχνία δράσης. Ως εκ τούτου, ίσως δεν αφορά πλέον τον σύγχρονο κόσμο. Ποιος θα νοιαστεί για τον ιππότη που πολεμάει το δράκο όταν έχει αποδειχτεί πως δεν υπάρχουν ούτε ιππότες ούτε δράκοι; Αλλά αυτό ακριβώς είναι η μυστική μας δύναμη. Μέσα στον μικρόκοσμό μας, ας μου επιτραπεί ο όρος, μας επιτρέπεται να παραμείνουμε στις παλιές φόρμες και μάλιστα να τις διευρύνουμε: ο ιππότης εξακολουθεί να πολεμάει τον δράκο αλλά μπορούμε να του αποδώσουμε έναν πλούσιο ψυχισμό. Μπορεί να ταλανίζεται από παιδικά τραύματα και συμπλέγματα, από λάθος αποφάσεις, από τον χρόνο που περνά για όλους αμείλικτος. Η επιστήμη δεν είναι πλέον εχθρός μας αλλά σύμμαχος, καθώς οι ανακαλύψεις και οι σύγχρονες θεωρίες της ανοίγουν ορίζοντες στο sci fi και τη weird μυθοπλασία -και σίγουρα όχι μόνο. Η νέα αυτή διάσταση προσδίδει στο αγαπημένο είδος μας έναν πλούτο και μία διεύρυνση που δεν θα ήταν νοητή σε προηγούμενα χρόνια, καθώς την παράσταση έκλεβαν στην αρχή τα μυθικά τέρατα και οι φανταστικοί κόσμοι. Μάλιστα η λογοτεχνία είδους άργησε αρκετά να επηρεαστεί από την κρίση του δράματος, καθώς διαμορφώθηκε και η ίδια σε περιόδους μεταγενέστερες: πριν τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών το ευρύ κοινό δεν μπορούσε να διανοηθεί εύκολα την ύπαρξη ενός σύγχρονου, πολυσέλιδου μυθιστορήματος φαντασίας. Οι ιστορίες του Κόναν περιείχαν αγριότητα και κάποια απενοχοποιημένη, «λαϊκού τύπου» φαντασία που τις καθιστούσε σχεδόν απαγορευμένες για τους λογικούς και αξιοπρεπείς ενήλικες.

Η λογοτεχνία είδους είναι η λογοτεχνία που ικανοποιεί το εσωτερικό μας παιδί, και μας επιτρέπεται να πούμε στο εσωτερικό μας παιδί παραμύθια. Πλέον έχουμε κερδίσει τη θέση μας στο ράφι των βιβλιοπωλείων και κανείς δεν μας ρωτάει τι στην ευχή είναι αυτό που γράφουμε. Αλλά κοντά σε όλα τα παραπάνω συμβαίνει κάτι τρομερά ενδιαφέρον: Η λογοτεχνία είδους, που διαχειρίζεται τόσα πολλά και συχνά ανοίκεια στοιχεία, διατηρεί το αριστοτελικό μοντέλο περισσότερο από πολλά μυθιστορήματα καταστάσεων, τούτο γιατί της χρειάζεται μια σταθερά, ένας «μπούσουλας» προκειμένου να τιθασεύσει το χάος της φαντασίας. Η λογοτεχνία είδους οδηγεί στην λύση και την κάθαρση συχνότερα από ένα κοινωνικό μυθιστόρημα. Δεν είναι υποχρεωμένη να παρέχει ρεαλισμό. Μάλιστα, σπάνια κάποιος που αναζητά ρεαλισμό θα ανοίξει ένα βιβλίο φαντασίας. Έτσι, η λογοτεχνία είδους δεν λογοδοτεί ως προς αυτό. Μπορεί να καταδυθεί στα άδυτα του ανθρώπινου ψυχισμού όσο και όπως της χρειάζεται. Μπορεί να παρέχει νατουραλιστικές, ανατριχιαστικές περιγραφές αποτιμώντας τις συνέπειες μίας μάχης με εξαδάχτυλους γίγαντες ή τρικέφαλους ιθαγενείς. Μπορεί να ικανοποιήσει, άφοβα, την αιώνια ανάγκη του ανθρώπου για παραμύθι, εξερεύνηση, αγώνα και δικαίωση.

Η λογοτεχνία είδους έχει να επιδείξει πολλά περισσότερα δραματικά κείμενα από ότι τραγικά, καθώς και όλη η μυθιστοριογραφία. Τούτο ωστόσο ενέχει το εξής παράδοξο: αν αποδεχτούμε την ύπαρξη του υπερφυσικού ως αναγκαία προϋπόθεση για τη λογοτεχνία του φανταστικού, για παράδειγμα, τότε σίγουρα και η τραγωδία θα έπρεπε να εκλαμβάνεται ως είδος φανταστικής λογοτεχνίας. Το υπερφυσικό ενσκήπτει στον τραγικό ήρωα συχνά πυκνά. Είναι υπεύθυνο για τις κακοτυχίες του και για τις πλασματικές του ευλογίες. Ίσως επειδή είναι δύσκολο στον άνθρωπο να αποδεχτεί ότι μια τραγική μοίρα, τόσο εξόφθαλμα άδικη και συντριπτική, μπορεί να επέλθει χωρίς κάποιου είδους θεία επέμβαση. Λαϊκές ρήσεις όπως: τι αμαρτίες πληρώνω καταδεικνύουν αυτή την πεποίθηση, καθώς είναι αδύνατον κάποιος να σκοτώσει τον πατέρα του και να παντρευτεί τη μητέρα του -άθελά του και τα δυο αυτά- χωρίς να πληρώνει κάποιες αμαρτίες ή να είναι θεϊκά -υπερφυσικά- σημαδεμένος. Πρέπει να πληρώνει αμαρτίες, ειδεμή ο κόσμος είναι ολωσδιόλου χωρίς νόημα.

Ο σκεπτικισμός που χαρακτηρίζει την εποχή μας, ο ορθολογισμός, είναι ένας λόγος για τον οποίο οι τραγωδίες φαντάζουν άκαιρες. Ο άνθρωπος πάντα έχει τα ηνία της πορείας του και οι δυστυχίες του είναι αποτέλεσμα ενός συνόλου ατυχών επιλογών. Ωστόσο, ακόμη και σήμερα, μπορεί κανείς να ανιχνεύσει ορισμένα έργα, αμιγώς τραγικά και απόλυτα σύγχρονα.

Το 2003 ο Τσαν Γουκ Παρκ γυρίζει την ταινία OldBoy. Όσοι το έχετε δει αντιλαμβάνεστε για τι μιλάω, όσοι δεν το έχετε δει, σπεύσατε.

Πριν πούμε κάτι άλλο οφείλουμε να λάβουμε υπόψη ότι οι Ασιάτες, Κινέζοι, Ιάπωνες, Κορεάτες, τρέφουν ανέκαθεν εικαστικό ενδιαφέρον για την αρχαία ελληνική γραμματεία και μυθολογία. Ο Παρκ λοιπόν φτιάχνει μία τραγωδία στο σύγχρονο κόσμο με αρχαιοπρεπή υλικά: Κλειστό σύστημα, οικογενειακές σχέσεις, μυστικό -κατάρα- που στοιχειώνει από το παρελθόν, δρομολογημένη και αναπόδραστη εκδίκηση, αυτό-τιμωρία και αυτοκαταστροφή. Η μόνη αριστοτελική συνθήκη που του ξεφεύγει είναι ο χρόνος. Η ιστορία δεν εκτυλίσσεται σε μια μόνο ημέρα, μάλιστα, ζωτικό κομμάτι της τραγικής κατάληξης αποτελεί μια πραγματικά μακρόχρονη αναμονή.

Ο Ο-Ντε-Σου είναι ένας νέος άνθρωπος, ένας πατέρας. Ίσως λίγο πιο καβγατζής από άλλους, μπορεί να πίνει κάνα δυο ποτηράκια παραπάνω καμιά φορά ή να μπλέκει εκεί που δεν τον σπέρνουν, όμως τίποτε ιδιαίτερα φοβερό ή επικίνδυνο. Μάλιστα το όνομά του σημαίνει: αυτός που τον συμπαθούν όλοι. Ο Ο-Ντε-Σου λοιπόν περνάει μία νύχτα στο κρατητήριο, μία νύχτα που τυχαίνει να είναι τα γενέθλια της κόρης του. Και τα χαράματα τον απαγάγουν έξω από το αστυνομικό τμήμα. Εξαφανίζεται από προσώπου γης, βυθίζεται στο σκοτάδι για να συνέλθει ξανά σε ένα κλειστό δωμάτιο, με ψεύτικο παράθυρο και πόρτα που δεν ανοίγει παρά μόνο για να μπει η υπνωτίστρια. Υπάρχει μία μελωδία που, κάθε φορά που την ακούει ο έγκλειστος ήρωάς μας, πέφτει σε ύπνωση. Η υπνωτίστρια φυτεύει στο νου του όσα πρέπει να γνωρίζει. Στην πραγματικότητα, ο Ο-Ντε-Σου είναι κλεισμένος σε μία ιδιωτική φυλακή. Είναι ένα μέρος παράνομο, όπου οι έχοντες πληρώνουν για να τιμωρούν και να βγάζουν από τη μέση τους αντιπάλους τους. Ο Ο-Ντε-Σου περνάει τα επόμενα δεκαπέντε χρόνια έγκλειστος, υπνωτιζόμενος κατά περίπτωση, με μόνη συντροφιά, φίλη, ερωμένη, πηγή ενημέρωσης και μέτρησης των ετών την τηλεόραση. Προσπαθεί να αυτοκτονήσει αλλά δεν τον αφήνουν. Δεν τρελαίνεται καθώς όλα όσα καταναλώνει περιέχουν αντιψυχωτικά. Του κλέβουν βιολογικό υλικό που το φυτεύουν σε μία σκηνοθετημένη επίθεση εναντίον της ίδιας του της οικογένειας. Για την κοινωνία, έχει σκοτώσει τη γυναίκα του και η πρόνοια στέλνει την κόρη του για υιοθεσία, πράγμα που ο ίδιος πληροφορείται στις ειδήσεις. Κάποτε, ξυπνά ελεύθερος, στην ταράτσα μιας πολυκατοικίας. Του έχουν αφήσει ρούχα, χρήματα, αργότερα κάποιος θα του βάλει στο χέρι ένα κινητό. Όπως μαθαίνουμε αμέσως μετά, η ερώτηση που θα έπρεπε να απασχολεί τον Ο-Ντε-Σου δεν είναι το γιατί τον φυλάκισαν, αλλά μάλλον το γιατί τον απελευθέρωσαν.

Ο ήρωάς μας γνωρίζει την Μι-Ντο, μία νεαρή σεφ, και την ερωτεύεται. Τούτο φαίνεται μεθοδευμένο, καθώς τη στιγμή που τη συναντάει χτυπάει το νέο κινητό του με ήχο κλήσης τη μελωδία του υπνωτισμού. Ο Ο-Ντε-Σου έχει τρεις ημέρες μόνο για να ανακαλύψει ποιος τον φυλάκισε και γιατί. Μετά θα πεθάνει, ή θα τελειώσει ο κόσμος, ή θα πεθάνει η Μι-ντο, ή πάντως, κάθε ευκαιρία θα χαθεί. Οι δυο τους θα ξεκινήσουν ένα κυνηγητό στοιχείων που θα τους οδηγήσει στην ιδιωτική φυλακή και τελικά στην κορφή της πυραμίδας -κυριολεκτικά στην κορυφή- καθώς ο υπαίτιος για τη δυστυχία του ήρωά μας και τον εγκλεισμό του είναι ο μεγιστάνας Λι-Γου-Τζιν, ένας ιδιόρρυθμος επιχειρηματίας που ζει στο ρετιρέ του γυάλινου ουρανοξύστη του. Μαθαίνουμε, μέσα από καταπιεσμένες μνήμες του Ο-Ντε-Σου και μια έρευνα στη σχολική επετηρίδα ότι οι δύο τους ήταν κάποτε συμμαθητές. Ο Λι-Γου-Τζιν, τότε, είχε ερωτική σχέση με την αδελφή του. Ανήκουστο, αλλόκοτο, ανατριχιαστικό: πάντως, οι δύο τους ήταν ευτυχισμένοι και δεν αισθάνονταν διόλου ανήθικοι μέσα στην ευτυχία τους. Μέχρι που ο κουτσομπόλης Ο-Ντε-Σου τους είδε σε μια προσωπική στιγμή και διέδωσε την γαργαλιστική ιστορία σε όλο το σχολείο οδηγώντας την Λι-Σου-Α στην αυτοκτονία και τον Λι-Γου-Τζιν στο να γίνει ορκισμένος εχθρός του.

Φυσικό λοιπόν ένας ορκισμένος εχθρός να φυλακίζει εκείνον που θεωρεί υπαίτιο της δυστυχίας του. Όμως το δεύτερο σκέλος του ερωτήματος παραμένει. Γιατί ο Ο-Ντε-Σου αφήνεται ελεύθερος ακριβώς τώρα;

Τι είναι εκδίκηση, τελικά; Το να βλάπτεις όποιον σε έβλαψε, ή το να του κάνεις ό,τι ακριβώς σου έκανε; Να τον φέρνεις στη θέση σου; Ο Λι-Γου-Τζιν, με τους χειρισμούς του, έχει σπρώξει τον Ο-Ντε-Σου στην αποτρόπαια αρένα της τραγωδίας που συζητήσαμε στην αρχή. Του παραθέτει στοιχεία, έγραφα, φωτογραφίες, που πιστοποιούν ότι η Μι-Ντο είναι στην πραγματικότητα η κόρη του ήρωά μας. Ο Λι-Γου-Τζιν έχει εξαναγκάσει τον εχθρό του να βιώσει όσα ο ίδιος βίωσε. Έναν έρωτα απαγορευμένο και άξιο κάθε καταφρόνησης. Έναν έρωτα αιμομικτικό. Ο Λι-Γου-Τζιν το ήξερε και το άντεχε, τόσο εκείνος, όσο και η αδελφή του, μέχρι που η μαρτυριάρα γλώσσα του Ο-Ντε-Σου έβαλε τέρμα στην τέλεια ευτυχία τους. Μπορεί άραγε να αντέξει και ο Ο-Ντε-Σου ένα παρόμοιο βάρος;

Σε μια απελπισμένη προσπάθεια να μην αποκαλυφθεί και στην Μι-Ντο το μυστικό, ο Ο-Ντε-Σου κόβει την ίδια του τη γλώσσα και την προσφέρει στα πόδια του Λι-Γου-Τζιν. Ο Οιδίποδας έβγαλε τα μάτια του που είδαν εκείνους που δεν έπρεπε να δουν. Ο Ο-Ντε-Σου κόβει τη γλώσσα που είπε όσα δεν έπρεπε ποτέ να τολμήσει. Κάθε τραγικότητα και κάθε σκοπός έχει εκπληρωθεί πλέον και ο Λι-Γου-Τζιν, ικανοποιημένος ή πάντως χορτασμένος, αυτοκτονεί, έχοντας πραγματώσει την εκδίκησή του. Και καθώς ο Ο-Ντε-Σου δεν μπορεί να αντέξει στη σκέψη ότι πλαγιάζει με την ίδια του την κόρη αλλά δεν αντέχει ούτε να την αποχωριστεί, καταφεύγει στην υπνωτίστρια για να του πάρει αυτή τη γνώση μέσα από το μυαλό. Και έτσι, κατά ένα τρόπο, μετά από τη συντριπτική κάθαρση της τραγωδίας μας έχουμε ένα τέλος αίσιο: το ερωτευμένο ζευγάρι φεύγουν αγκαλιασμένοι προς το ηλιοβασίλεμα -ή μέσα στο χιόνι- δικαιώνοντας τέλεια τον Λι-Γου-Τζιν: η γνώση της αιμομιξίας είναι ένα βάρος που λίγοι αντέχουν. Άραγε, αρκεί μονάχα να ξεχάσει κάποιος την αμαρτία του για να πάψει αυτή να υφίσταται;

Πληροφορίες ταινίας:

Το Oldboy είναι βασισμένο στο ομώνυμο γιαπωνέζικο μάνγκα των Μάρλι Καρίμπου και Νομπουάκι Μινεγκίσι. Το όνομα του πρωταγωνιστή επιλέχτηκε ώστε να θυμίζει ηχητικά το όνομα Οιδίπους. Το σενάριο της ταινίας υπογράφουν οι Γκάρον Τσουτσίγια, Νομπουάκι Μινεγκίσι και Τσαν Γουκ Παρκ. Η σκηνοθεσία είναι του Τσαν Γουκ Παρκ. Προσθέστε στη συνταγή την εμβληματική μουσική του Τζο Γιουνγκ Γουκ και το αριστούργημα είναι έτοιμο.

Επίλογος:

Είμαστε άραγε καλύτεροι άνθρωποι αν έχουμε παρακολουθήσει μία τραγωδία; Είμαστε καλύτεροι συγγραφείς αν ξέρουμε να γράψουμε τραγωδίες;

Σίγουρα η τραγωδία αποτελεί μία εξαιρετική άσκηση για κάποιον συγγραφέα. Έχει συγκεκριμένη μετρική, προϋποθέσεις που πρέπει να τηρούνται για να επιτευχθεί το τραγικό αποτέλεσμα. Αυτό κρατά τον συγγραφέα σε εγρήγορση και τον υποχρεώνει σε αυτοσυγκράτηση, παράλληλα. Η γραφή μιας τραγωδίας είναι στοχευμένη και διαθέτει κανόνες: το κλειστό σύστημα, τα οικογενειακά μυστικά, οι προπατορικές κατάρες ή πάντως κάτι κρυμμένο και θανάσιμο που έρχεται από το παρελθόν. Η τραγωδία είναι υπερβολικά καλά δουλεμένη και δομημένη, αλλά στο παρασκήνιο, δηλαδή στο μυαλό του συγγραφέα. Όταν γράφεται στο χαρτί μοιάζει να κυλάει από μόνη της, συχνά σε ένα εφιαλτικό τέρμα. Σχηματικά, η τραγωδία μοιάζει με τον κύβο της ομώνυμης ταινίας του Βινσέντσο Νάταλι. Σου δίνει την εντύπωση ότι μπορεί και να ξεφύγεις, αλλά δεν μπορείς. Είναι σχεδιασμένη η τραγωδία για να μην μπορείς να γλυτώσεις. Η τραγωδία είναι ένα μηχάνημα φτιαγμένο από ιστορίες, λέξεις και πρόσωπα, ρυθμισμένο ώστε να εξοντώσει τον πρωταγωνιστή της. Είναι το κείμενο που δεν αγαπά τον ήρωά του. Είναι ο δημιουργός που δεν θα τον λυπηθεί. Επειδή είναι λιτή και με συγκεκριμένες γραμμές, μπορεί η ενασχόληση με αυτή να βοηθήσει κάποιον συγγραφέα να καταστήσει το λόγο αλλά και τη σκέψη του απέριττη και ακριβή. Η τραγωδία απεχθάνεται τις επιμέρους υπερβολές καθώς είναι από τη φύση της μία υπερβολή, ως προς την λειτουργία και την απολυτότητά της. Ο συγγραφέας που θα ασχοληθεί με τραγωδία θα πρέπει να αφαιρέσει από το κείμενό του όλα τα περιττά χρυσάφια, να σφυρηλατήσει πάλι και πάλι τις λέξεις του για να τις κάνει αποτελεσματικές και κοφτερές σαν μαχαίρια- πρέπει να κάνει την ιστορία του έτσι ώστε κάθε κομμάτι της να είναι τόσο απαραίτητο και καίριο, που αν αφαιρεθεί να μην μπορεί η προαναφερθείσα μηχανή να λειτουργήσει. Πρέπει να αρκεστεί στα λίγα πρόσωπα και σε δράση σχετικά γραμμική. Πρέπει να ενυπάρχει στην πλοκή του η έννοια της ανάγκης, των πραγμάτων που συμβαίνουν επειδή δεν μπορεί να γίνει αλλιώς.

Οι παραπάνω σημειώσεις είναι χρήσιμες αν επιλέξει κάποιος να ασχοληθεί αποκλειστικά με το είδος της τραγωδίας ή ακόμη και να συμπεριλάβει στο ευρύτερης έκτασης μυθιστόρημά του κάποιο τραγικό επεισόδιο. Και αυτό ακόμη, αν χτιστεί σωστά, μπορεί να ξεχωρίσει και να προσδώσει σε ολόκληρο το έργο τη σοβαρότητα και τη στιβαρότητα μιας τραγωδίας.

Βέβαια η ιστορία της ζωής της εμπεριέχει πολλά περισσότερα από το περίφημο στοίχημα με τον Πέρσι, τον Λόρδο Βύρωνα και τον γιατρό Πολιντόρι -αποτέλεσμα του οποίου υπήρξε ο Φρανκενστάιν-, μία ζωή πλούσια τόσο σε θαύματα όσο και σε τραύματα. Η συγγραφέας έφυγε από τον μάταιο τούτο κόσμο περίπου τριάντα χρόνια μετά το θάνατο του Πέρσι. Δημοσίευσε άλλα οκτώ βιβλία μετά τον Φρανκενστάιν και περισσότερα από 50 διηγήματα και δοκίμια. Γνωστοποίησε το έργο του Πέρσι στο αναγνωστικό κοινό, επιμελούμενη ενδελεχώς την ποίηση και την πρόζα του. Στο σύνολό του, το έργο της αντιπροσωπεύει μία αξιοσημείωτη κληρονομιά υπέρ της κοινωνικής μεταρρύθμισης και της ανεξαρτησίας των γυναικών.

Στυλιστικά, υπήρξε ρηξικέλευθη και επέκτεινε τα λογοτεχνικά είδη του 19ου αιώνα για να υποστηρίξει τις ιδέες που ήθελε να εκφράσει. Δημοσίευσε μυθιστορήματα που διαδραματίζονται στη δική της εποχή, ιστορικά μυθιστορήματα και ένα δυστοπικό φουτουριστικό μυθιστόρημα που είναι ανατριχιαστικά προφητικό όσον αφορά στις δυστυχίες που αντιμετωπίζουμε σήμερα. Οι ιστορίες και τα δοκίμιά της ήταν πειραματικά, διορατικά και συναρπαστικά. Η ζωή της, επίσης, ήταν αξιοσημείωτη για τη δημιουργικότητα και το θάρρος της. Έθεσε τους δικούς της κανόνες, στηρίζοντας οικονομικά τον εαυτό της, την οικογένεια και τους φίλους της με τη συγγραφή της για το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής της. Ως μητέρα υπήρξε αντισυμβατική, γεννώντας τέκνα εκτός γάμου. Ταξίδεψε σε όλη την Ευρώπη και έζησε ως ανεξάρτητη γυναίκα σε μια εποχή που οι γυναίκες της μεσαίας τάξης δεν είχαν άλλους ορίζοντες και άλλη δυνατότητα ύπαρξης πέραν από τη ζωή μιας αφοσιωμένης συζύγου, μιας ευσυνείδητης νοικοκυράς, μιας τρυφερής μητέρας.

Είναι αλήθεια πως η Σέλλεϊ υπέφερε, γυναίκα ούσα. Εννοούμε με αυτό πως η φήμη της αμαυρώθηκε τρόπον τινά ή πάντως υπέστη πλήγματα εξαιτίας του ότι ήταν γυναίκα. Για πάνω από έναν αιώνα, επισκιαζόταν από τον διάσημο σύζυγό της. Μόνο πρόσφατα τα ολοκληρωμένα έργα της κρίθηκαν άξια μελέτης. Έχει αποτελέσει αντικείμενο πολλών βιογραφιών, αλλά, δυστυχώς, σε πολλές από αυτές έγιναν προσπάθειες να αφαιρεθούν όλα όσα θεωρούνταν  υπερβολικά σκανδαλώδη για δημόσια κατανάλωση.

Αν και είναι σημαντικό να διαβάζουμε τα έργα της Σέλλεϊ ως αυτόνομα κείμενα, οι λογοτεχνικές και προσωπικές της επιλογές δεν υπήρξαν ανεπηρέαστες από άλλους παράγοντες. Πολλές από τις ιδέες και τις επιλογές της ανιχνεύονται σπερματικά στις προσωπικότητες των γονιών της, των συγγραφέων Μαίρη Γουόλστονκραφτ και Γουίλιαμ Γκόντγουιν. Η σχέση της με τον Σέλλεϊ επίσης παίζει έντονα διαμορφωτικό ρόλο.

Με άλλα λόγια, η Σέλλεϊ δεν θα έγραφε όπως έγραφε αν δεν είχε το σθένος να ζήσει όπως έζησε. Πάντα οι συνθήκες διαμορφώνουν τον δημιουργό, όμως στην περίπτωση της Σέλλεϊ τούτο φαίνεται να συμβαίνει σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό.

Η μητέρα της Σέλλεϊ ήταν η πολιτική φιλόσοφος και διανοήτρια Μαίρη Γουόλστονκραφτ, η συγγραφέας του έργου: Η Αναγνώριση των Δικαιωμάτων της Γυναίκας. Ήταν υπέρμαχος των δικαιωμάτων των γυναικών, έγραψε πολλά ταξιδιωτικά κείμενα και παιδικά βιβλία καθώς και μία Ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης. Ωστόσο, το πιο αξιοσημείωτο έργο της είναι η Αναγνώριση.

«Θλίβομαι» γράφει η Γουόλστονκραφτ στην Αναγνώριση «που οι γυναίκες υποτιμώνται συστηματικά λαμβάνοντας ευχαρίστως

την ασήμαντη προσοχή που οι άνδρες θεωρούν πως αρμόζει να δείχνουν στο

γυναικείο φύλο. Τόσο γελοία μου φαίνονται όλα αυτά τα μικρά

τελετουργικά, που με δυσκολία συγκρατώ τα νεύρα μου όταν βλέπω έναν

άνδρα να σπεύδει με πάσα προθυμία να πιάσει ένα πεσμένο μαντίλι ή να

ανοίξει μια πόρτα, τη στιγμή που μια κυρία θα μπορούσε να το κάνει και

μόνη της με μία κίνηση. Εύχομαι οι γυναίκες να έχουν

εξουσία όχι πάνω στους άντρες, αλλά πάνω στον εαυτό τους».
[Από τη μετάφραση του Θάνου Καραγιαννόπουλου για τις εκδόσεις ΟΞΥ.]
 

Η Μαίρη λοιπόν γεννήθηκε στις 30 Αυγούστου του, 1797, αδύναμη και καχεκτική. Η μητέρα της αφοσιώθηκε στη φροντίδα του μωρού της με τόση αυταπάρνηση που στο τέλος αρρώστησε και η ίδια με πυρετό και πέθανε, 11 μόλις ημέρες μετά τη γέννα. Έτσι, τόσο η Μαίρη όσο και η κατά τρία χρόνια μεγαλύτερη αδελφή της επρόκειτο να μεγαλώσουν δίχως μητέρα.

Όπως θα περίμενε κανείς, ο θάνατός της θα παίξει έναν σημαντικό ρόλο στη ζωή και στην εξέλιξη της Μαίρης. Η απουσία και η κατά έναν τρόπο ηρωοποίηση της μητρικής φιγούρας γίνονται καθοριστικός παράγοντας στο πνεύμα της Μαίρης. Οι προοδευτικές ιδέες της παρούσας απούσας μητέρας τη στοιχειώνουν και την καθοδηγούν. Δεν είναι διόλου τυχαία λοιπόν η ευαισθησία της σχετικά με την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών, δεν είναι καθόλου τυχαία η αντισυμβατική της σκέψη. Στον Φρανκενστάιν, απεικόνισε έναν δυστοπικό κόσμο, όπου οι γυναικείοι χαρακτήρες δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν (ή να μετριάσουν) την, στα όρια της ύβρεως, φιλοδοξία του Βίκτορα Φρανκενστάιν και τα αποτελέσματα είναι καταστροφικά. Στο έβδομο και τελευταίο μυθιστόρημά της, Φόκνερ (1823) , οι γυναικείοι χαρακτήρες είναι σοφοί, ικανοί και αποτελεσματικοί. Πείθουν τους άντρες να εγκαταλείψουν τις καταστροφικές τους παρορμήσεις και να δημιουργήσουν μια ουτοπική κοινωνία οικιακής ηρεμίας. Στα εκτός μυθοπλασίας έργα της επίσης μάχεται και υπεραμύνεται των γυναικών.

Στα αφηγήματά της τόνιζε τη σημασία των γυναικών, σκιαγραφώντας τους κινδύνους της ανεξέλεγκτης ανδρικής τυραννίας και της γυναικείας παθητικότητας. Δεν θα μπορούσε να πράξει διαφορετικά, η κόρη της Γουόλστονκραφτ: η μητέρα της είχε πεθάνει νωρίς, γεννώντας τη, άρα η κόρη της το χρώσταγε. Στα ταξιδιωτικά της κείμενα, τόλμησε ως γυναίκα και ως συγγραφέας να έχει τις δικές της απόψεις για την πολιτική, την τέχνη, την εκπαίδευση και την ιστορία. Σε όλη της τη δουλειά, ένας ήταν ο ακρογωνιαίος ιδεολογικός της λίθος: αν επιτρεπόταν στις γυναίκες μεγαλύτερη ανεξαρτησία, εάν είχαν περισσότερη δύναμη στον κόσμο, θα υπήρχε λιγότερη βία, περισσότερη ισότητα και σαφώς λιγότερη αδικία. Η βελτίωση της θέσης της γυναίκας θα βελτίωνε τον κόσμο. Η κοινωνική μεταρρύθμιση ήταν απαραίτητη για την πρόοδο ολόκληρης της ανθρωπότητας.

Εφάρμοσε αυτές τις αρχές στη ζωή της, αψηφώντας τις συμβάσεις που περιόριζαν τη συμπεριφορά των νεαρών γυναικών. Βοήθησε επίσης φίλες της να ξεφύγουν από καταπιεστικούς γάμους και έδωσε όσα χρήματα μπορούσε σε γυναίκες που χρειάζονταν οικονομική υποστήριξη. Και όμως, παρά τις ριζοσπαστικές της ιδέες και την καταφανή της αντισυμβατική συμπεριφορά, παρά την προσπάθειά της να προωθεί τους σκοπούς και τις ιδέες της μητέρας της  - για περισσότερο από έναν αιώνα μετά το θάνατό της, οι επικριτικοί μελετητές την περιέγραφαν ως μία φοβισμένη, συντηρητική ψυχή. Κάποιοι της καταλόγιζαν ακόμη και υποκρισία στις συμπεριφορές της. Τούτο συνέβη εν μέρει επειδή η νύφη της Μαίρης, Τζέην Σέλλεϊ, στην προσπάθειά της να κάνει την πεθερά της αποδεκτή από το συντηρητικό βικτωριανό κοινό, απέκρυψε πολλά κομμάτια της πραγματικής ζωής της καίγοντας την αλληλογραφία της ή σκίζοντας σελίδες από το ημερολόγιό της. Οι συγγραφείς των νεκρολογιών ακολούθησαν το παράδειγμά της Τζέην, σκιαγραφώντας τη Μαίρη ως ιδανική βικτωριανή σύζυγο και ελαχιστοποιώντας τα λογοτεχνικά της επιτεύγματα: «Δεν έχει κερδίσει την αμέριστη στοργή μας ως συγγραφέας, ακόμη και ενός έργου σαν τον Φρανκενστάιν, αλλά κυρίως ως πιστή και αφοσιωμένη σύζυγος του Πέρσι Σέλλεϊ» είναι γραμμένο στην ανακοίνωση του θανάτου της στο  The Literary Gazette.

Η Σέλλεϊ είχε δεχτεί πυρά 37 χρόνια νωρίτερα, όταν έφυγε με τον Πέρσι και έκανε παιδιά εκτός γάμου. Εκείνο όμως που πάνω από όλα αυτά την πονούσε ήταν η ελάχιστη αναγνώριση του λογοτεχνικού της έργου. Αν μπορούσε να διαβάσει τη νεκρολογία της, η ελάχιστη έως μηδενική αναφορά στα έργα της θα την πλήγωνε πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε αναφορά στην ηθική, ή τη μη ηθική της. Βλέπετε όμως, για το βικτοριανό αναγνωστικό κοινό, μια γυναίκα δεν θα μπορούσε να κερδίσει μεγαλύτερο έπαινο από το να χαρακτηρίζεται καλή σύζυγος. Η διαγραφή των λογοτεχνικών συνεισφορών της Σέλλεϊ και η ανάδειξη του ρόλου της ως «καλή σύζυγος» αντιπροσώπευαν έναν θρίαμβο για την συντηρητική νύφη της. Οι πολέμιοί της ενέσκηψαν πάνω στην εσφαλμένη αυτή περιγραφή της Σέλλεϊ με αποτέλεσμα το λογοτεχνικό της ανάστημα ως μιας καινοτόμου δημιουργού να καταρρακωθεί -ή, πάντως, να ξεχαστεί για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η Σέλλεϊ μπορεί να μην είχε συνειδητοποιήσει τον βαθμό στον οποίο συνέβαλε και η ίδια στη δική της προβληματική φήμη. Μετά τον πρόωρο θάνατο του Πέρσι το 1822 (σε ηλικία 29 ετών), αφοσιώθηκε στην διασφάλιση της φήμης του ως ποιητή. Δεν έκανε καμία αναφορά στον σημαντικό ρόλο που η ίδια έπαιξε στην επιμέλεια των εγγράφων του, κείμενα που ο Πέρσι είχε αφήσει σε βαθιά και τραγική αταξία. Η Σέλλεϊ ανασυνέθεσε ποιήματα, συνέλλεξε κομμάτια κειμένων ατάκτως ειρημένων, ανάστησε τον Σέλλεϊ από τις νεκρικές του στάχτες. Μια πραγματικά τιτάνια προσπάθεια. Στις βιογραφικές της σημειώσεις, τον απεικόνισε ως ανιδιοτελή καλλιτέχνη, ως μάρτυρα και σταυροφόρο της λογοτεχνίας. Παρουσίαζε τον εαυτό της ως μαθήτριά του, κατά κάποιον τρόπο, ή ως μία θαυμάστριά του. Δεν αναφέρθηκε στον εύστοχο σχολιασμό των έργων του από μέρους της, ούτε στα κοινά τους αναγνώσματα. Ηθελημένα, ή ίσως ασυνείδητα, στάθηκε στη σκιά του. Δεν αναφέρθηκε διόλου στην αθεΐα του Σέλλεϊ, καθώς κάτι τέτοιο θα σόκαρε την βικτωριανή κοινωνία και πιθανώς θα προκαλούσε την οργή του συντηρητικού πατέρα Σέλλεϊ, που είχε τη δύναμη να επέμβει και να εμποδίσει τη δημοσίευση των πονημάτων του άθεου γιου του.  

Τι πέτυχε λοιπόν με τούτες τις προσπάθειες; Όχι μόνο είχε δημιουργήσει έναν λογοτεχνικό χαρακτήρα με το όνομα «Percy Shelley», έναν αγγελικό, απόκοσμο ποιητή, που δεν έμοιαζε διόλου με τον για χρόνια σύντροφό της, αλλά δημιούργησε επίσης έναν άλλο, εξίσου ανύπαρκτο χαρακτήρα: τον εαυτό της, ως μία αφοσιωμένη και εν πολλοίς ετερόφωτη σύζυγο. Η ίδια η Μαίρη Σέλλεϊ έσβησε τη φλόγα της για να λάμψει φωτεινότερη η μορφή του Πέρσι Σέλλεϊ.

 Όταν πέθανε, οι φίλοι και οι εχθροί της διαξιφίζονταν για το ποια ήταν πραγματικά. Οι προσπάθειες της νύφης της να την κάνει πιο εύπεπτη στο κοινό της εποχής επιδείνωσαν το πρόβλημα. Ο Έντουαρτ Τζων Τρελόνι (1792-1881), ένας τυχοδιώκτης συγγραφέας που γνώριζε τον Πέρσι για λιγότερο από ένα χρόνο, υποβάθμισε τη σημασία της Μαίρης ώστε να παρουσιαστεί ο ίδιος ως βασική επιρροή στη ζωή του αποθανόντος ποιητή. Κατά την άποψή του η Μαίρη ήταν μία υποκρίτρια (άλλωστε, όλες οι γυναίκες δεν είναι;) και, άρα, ανάξια της τρυφερότητας και της αγάπης του Πέρσι. (Αξίζει ωστόσο να σημειωθεί εδώ ότι ο τυχοδιωκτικός χαρακτήρας του Τρελόνι τον είχε οδηγήσει μέχρι τη χώρα μας, όπου έλαβε ενεργό μέρος στην Ελληνική Επανάσταση και συνδέθηκε με ισχυρή φιλία με τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, του οποίου, αργότερα, παντρεύτηκε την ετεροθαλή αδελφή.)

Δυστυχώς, πολλοί λογοτεχνικοί κριτικοί του 20ου αιώνα συμμερίστηκαν την άποψή του για την Σέλλεϊ. Άλλωστε, οι ριζοσπαστικές απόψεις της έκαναν πολλούς άντρες να αισθάνονται άβολα, και, δυστυχώς, τούτο μοιάζει να ισχύει μέχρι και σήμερα.
 

Ευτυχώς, το 1951, σε μια πρωτοποριακή βιογραφία, η Μίριελ Σπαρκ επανεκτίμησε την αδικοβαλμένη Σέλλεϊ.

Δυστυχώς, ακόμη και στη δεκαετία του 1970, όταν υπήρξε ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον για το έργο των γυναικών, πολλοί μελετητές συνέχισαν να προσκολλώνται στις ανακρίβειες του Τρελόνι. Το 1974, ο Ρίτσαρντ Χολμς, ο βιογράφος του Πέρσι Σέλλεϊ, έκανε τον ατυχή ισχυρισμό ότι η Μαίρη ήταν λιγότερο ευφυής λογοτεχνικά από τον Πέρσι (μία τοποθέτηση για την οποία αργότερα ζήτησε συγνώμη). Η μελετήτρια Μπέτι Μπένετ έγραψε ότι όταν δημοσίευσε τον πρώτο τόμο των επιστολών της Σέλλεϊ το 1980, ένας κριτικός «πρότεινε ότι οι επιστολές αυτές δεν άξιζαν καν τον κόπο να δημοσιευτούν». Όσοι κριτικοί έδωσαν προσοχή στα λογοτεχνικά επιτεύγματα της Σέλλεϊ έτειναν να επικεντρωθούν αποκλειστικά στον Φρανκενστάιν, σε βάρος των άλλων κειμένων της. Φεμινίστριες μελετήτριες των δεκαετιών του 1970 και του 1980 ερμήνευσαν το έργο της ως βαθιά συντηρητικό, εκφράζοντας μάλιστα την απογοήτευσή τους για αυτή τη διαπίστωση.

Τα τελευταία 30 χρόνια, ωστόσο, τα πράγματα έχουν αλλάξει. Πρόσφατοι βιογράφοι και μελετητές της λογοτεχνίας έχουν αφιερώσει τη σταδιοδρομία τους στην ανάλυση της γραφής της Σέλλεϊ, αποκαλύπτοντας τις καινοτομίες των λιγότερο γνωστών κειμένων της. Οι βιογράφοι έχουν χτενίσει τα αρχεία, ανακαλύπτοντας νέα έγγραφα που φωτίζουν την αυτοπειθαρχία της  ως επαγγελματία συγγραφέα, την πρωτοτυπία της ως μυθιστοριογράφου, την αφοσίωσή της στην ριζοσπαστική της ιδεολογία και τη σοβαρότητά της ως πολιτικού στοχαστή.

Κατόπιν αυτού, η σημασία της Σέλλεϊ ως συγγραφέα και ως υπέρμαχος της κοινωνικής μεταρρύθμισης είναι πλέον βαθιά εδραιωμένη. Γίνονται πλέον συνέδρια αφιερωμένα στη μελέτη του έργου και της ζωής της. Η ιστορία λοιπόν της Σέλλεϊ καθίσταται ουσιαστικά διδακτική. Η πραγματικότητά της λίγο έλειψε να χαθεί εξ' ολοκλήρου. Στο έργο της φωτίστηκαν επανειλημμένα τα θέματα της γυναικείας φιλίας, της ανεξαρτησίας των γυναικών, της αξίας μίας εκπαίδευσης που θα απευθυνόταν αδιακρίτως και στα δύο φύλα. Όπως σοφά είχε γράψει η μητέρα της, οι γυναίκες μακάρι να κυριαρχήσουν όχι στους άντρες, αλλά στον ίδιο τον εαυτό τους.

Η διακριτική γοητεία των κακών στη λογοτεχνία

Αλήθεια, γιατί αγαπάμε τους κακούς ήρωες; Τους ανταγωνιστές, τους αντιπάλους, τους σκοτεινούς μάγους/θεούς/ημίθεους; Τα τέρατα; Είμαστε κακοί και εμείς και αναγνωρίζουμε τις ποιότητές μας ή οι αντίπαλοι αποφέρουν πλουσιότερο συναισθηματικό φορτίο;

Οφείλουμε κατ’ αρχάς να διαχωρίσουμε αν αγαπάμε τους κακούς ήρωες ως συγγραφείς, ή αν τους αγαπάμε ως αναγνώστες. Τι προτιμάμε να διαβάζουμε και τι προτιμάμε να γράφουμε;

Παλαιότερα οι κακοί ήρωες ήταν το αντίπαλο δέος για να δοκιμαστεί ο ήρωάς μας. Ήταν ο δράκος που έπρεπε να σκοτωθεί, ο βρικόλακας που έπρεπε να παλουκώσουν, η μάγισσα που έπρεπε να κάψουν. Ήταν το καμίνι όπου θα σφυρηλατούνταν ο χαρακτήρας και η θέληση του πρίγκιπα, του ιππότη, του παλικαριού. Οι ρόλοι δεν ήταν συγκεχυμένοι και επικρατούσε μια εντονότερη τάση πόλωσης ή συμβολοποίησης, αν θέλετε, σε σχέση με αυτήν που απαντά κανείς στα πιο σύγχρονα κείμενα. Ο καλός ήρωας ήταν μία ιδέα, της οποίας η ποιότητα θα κρινόταν μονάχα σε μία ευθεία αναμέτρηση με το ακριβώς αντίθετό της. Αυτή η μανιχαϊστική σχεδόν θεώρηση των αντιπάλων δεν είναι άσχετη, όπως αντιλαμβάνεται ο καθένας, με το ανάλογο θρησκευτικό υπόβαθρο. Το κακό/ρυπαρό/ πονηρό/ καταστροφικό και ούτω καθ’ εξής έχει πολλά πρόσωπα αλλά μία ουσία, εύκολα αναγνωρίσιμη. Το κακό έχει εγωιστικό σκοπό. Ακόμη και ο καλός ήρωας δεν είχε ίσως το βάθος που προτιμάται να έχει σήμερα. Ο καλός είναι ατόφια γενναίος και ο κώδικας ηθικής του είναι ακατάβλητος. Στις περιπτώσεις που θα πέσει σε σφάλμα θα το αντιληφθεί νωρίς. Οι συνέπειες του αμαρτήματός του είναι συγκεκριμένες, το σύστημα αμαρτία/ τιμωρία δεν επιδέχεται διττές ερμηνείες και η πτώση του αποκτά διαστάσεις διδαχής. Όλοι ξέρουμε τι σημαίνει ο Λάνσελοτ να προδώσει τον Αθρούρο. Και ο Λάνσελοτ το ξέρει. Όλοι ξέρουμε τι σημαίνει ο Φρόντο να διεκδικήσει το Δαχτυλίδι. Και ο Φρόντο το ξέρει. Όλοι ξέρουμε τι βαρύτητα φέρουν πράξεις όπως πατροκτονία και αιμομιξία. Και ο Οιδίποδας θα το μάθει, αφού οι πράξεις του αποκαλυφθούν με φως εκτυφλωτικό.

Τη σήμερον τα κίνητρα των ανθρώπων (και των ηρώων που φτιάχνουμε) είναι λιγότερο σαφή και πολύ πιο περίπλοκα. Η ζωή μας δεν κινείται στα ξεκάθαρα όρια του παρελθόντος και η ηθική είναι πράγμα διαπραγματεύσιμο (αν θα έπρεπε ή όχι, δεν το εξετάζουμε εδώ). Η τέχνη που παράγουμε γενικότερα είναι πιο περίπλοκη. Ο ρόλος της δεν είναι κατ’ ανάγκην διδακτικός και σπάνια είναι (πλέον) κατηχητικός. Η ασάφεια ωστόσο ενέχει ένα χαρακτήρα μυστικό, αν θέλετε σκοτεινό, που περισσότερο συνάδει με τη φύση των κακών, έστω και με την πιο κλασική τους σημασία. Οι καλοί και φωτεινοί χαρακτήρες δίνουν τη θέση τους στους γκρίζους ήρωες, με κίνητρα μπερδεμένα, που με τη σειρά τους κάνουν τους κακούς πιο ανεκτούς.

Ποιες όμως οι γοητείες ενός κακού ήρωα; Γιατί μας αρέσει τόσο να τον διαβάζουμε και τι πρέπει να έχουμε υπόψη για να τον γράψουμε και εμείς επιτυχημένα;

·        Ένας κακός επιθυμεί πάντοτε εξουσία και δύναμη, κάποιες φορές και εκδίκηση. Διαπιστώνουμε όμως ότι ένας κακός μπορεί να γίνει πολύ ενδιαφέρων όταν ο συγγραφέας εξετάζει το γιατί ακριβώς ζητάει αυτή την εκδίκηση.

·        Μπορεί να κουβαλάει μία εξαιρετικά τραγική προσωπική ιστορία. Ο κακός έχει γίνει κακός λόγω συνθηκών και μας συγκινεί ακόμη πιο πολύ όταν έχει αναλαμπές αγνότητας, που όμως κάθε φορά μία νέα συμφορά τις καταπνίγει.

·        Ο κακός είναι περίπλοκος, λοιπόν. Ο καλός ήρωας μπορεί απλώς να είναι καλός από τη φύση του, λόγω κληρονομικότητας ή ίσως λόγων κάποιας θείας προστασίας ή/ και επιλογής. Ο κακός όμως; Γεννήθηκε κακός; Το επέλεξε; Τον ανάγκασαν; Ένα πλήθος παράμετροι μπορεί να φωτίσουν το σκοτεινό παρελθόν του.

·        Ένας κακός έχει τις καλύτερες ατάκες. Εντάξει, πιστεύω πως αυτό το κατανοούμε όλοι. Οι κακοί ξέρουν να μιλάνε. Οφείλουν να ξέρουν να μιλάνε, προκειμένου να πείσουν τους δυνητικούς τους συμμάχους ότι έχουν δίκιο. Καμιά φορά τα καταφέρνουν να πείσουν και τον κεντρικό χαρακτήρα ότι έχουν δίκιο. Καμιά φορά πείθουν και μας.

·        Ένας κακός δεν έχει αναστολές και έτσι θα γίνει δυσκολότερα βαρετός. Θυμάστε εκείνο το εφηβικό τσιτάτο, τα καλά κορίτσια πάνε στον παράδεισο, όμως τα κακά πάνε παντού; Ένας κακός, άντρας ή γυναίκα, θνητός ή αθάνατος, δεν περιορίζεται από κανενός είδους ηθικό κώδικα. Θα πράξει τα πιο απίθανα, θα τολμήσει τα πιο ακραία. Μπορεί να φέρει σε πέρας οτιδήποτε χρειαστεί χωρίς να δεσμεύεται από τίποτα.

·        Ως εκ τούτου, ένας κακός είναι λιγότερο προβλέψιμος από τον μέσο καλό ήρωά μας. Τα πάντα φυσικά επαφίονται στη μαεστρία του συγγραφέα. Ένας κακός μπορεί ευκολότερα να μας εκπλήξει, έστω και δυσάρεστα. Ένας κακός δεν έχει εγγύηση ότι θα νικήσει ή ότι θα επιβιώσει καν από την αναμέτρηση με τον ήρωα.

·        Ο κακός, ακριβώς επειδή πρέπει να είναι πειστικός ώστε να εννοήσουμε τους κινδύνους που καλείται να αντιμετωπίσει ο ήρωας και να καταλάβουμε ότι οι κίνδυνοι αυτοί είναι σοβαροί, μας υποχρεώνει να τον πλάσουμε όσο το δυνατόν πιο ανάγλυφο και ρεαλιστικό. Αλλιώς μοιάζει με χάρτινη κούκλα που κανείς ουσιαστικά δεν φοβάται.

·        Έναν κακό, ακριβώς επειδή βρίσκεται στον αντίποδα της ηθικής τελειότητας του κεντρικού μας ήρωα, πιθανώς θα είναι ευκολότερο να τον καταλάβουμε και να τον νιώσουμε. Ας μην γελιόμαστε: ελάχιστοι από μας είναι πραγματικά καλοί. Οι περισσότεροι έχουμε πιο πολλά κοινά με τους κακούς, με όλες τους τις μικροπρέπειες, τις προσωπικές τραγωδίες, τους φθόνους, τις εκρήξεις θυμού, τα συμπλέγματα, τα ανεκπλήρωτα όνειρα και τα σκοτεινά απωθημένα. Μας μοιάζουν παρά όλα τα παραπάνω ή σωστότερα, εξαιτίας όλων των παραπάνω.

·        Κατά συνέπεια, ένας κακός μας βάζει στη διαδικασία να αντιμετωπίσουμε τις προσωπικές μας αβύσσους. Είτε το συνειδητοποιούμε είτε όχι, η ψυχή μας εισπράττει το προϊόν μιας αθέλητης και αυτόματης σύγκρισης. Έτσι έχω νιώσει κι εγώ. Είμαι άραγε τόσο κακός; Τόσο άπληστος, τόσο πονεμένος; Είμαι δικαιότερος; Όποια και αν είναι η απάντηση, η ταύτιση έχει ήδη συμβεί. Και μάλιστα, εκ του ασφαλούς. Οι κακοί της λογοτεχνίας είναι φανταστικοί, δεν υπάρχουν κάπου πέρα από τις σελίδες ενός βιβλίου (άντε να γίνουν και ταινία. Άντε να ψωνίσουμε και καμία μινιατούρα). Οι κακοί είναι προϊόντα της έμπνευσης κάποιου. Μπορούμε να νιώσουμε το δράμα τους ακόμη και αν οι συμπεριφορές τους θα μας ήταν απεχθείς αν τους συναντούσαμε με σάρκα και οστά. Μπορούμε να τους κατανοήσουμε λόγω των κρυφών, κοινών μας πτυχών, λόγω των ανομολόγητων απωθημένων που αναφέραμε πιο πάνω, χωρίς να σπιλωθεί η εικόνα μας στην κοινωνία. Με άλλα λόγια ένας κακός μας κάνει τη χάρη να αμαρτήσει για μας, γλυτώνοντάς από την κόλαση. Και προσφέροντάς μας παράλληλα την συγκίνηση της ανάγνωσης, της γραφής και της ανακάλυψής του.

·        Οσοδήποτε και αν εκπολιτιστούμε, οσοδήποτε και αν μορφωθούμε, βαθιά μέσα μας ένα φοβισμένο, άπληστο τέρας θα ουρλιάζει από ανασφάλεια. Είναι το ίδιο που καθοδηγεί τον κακό μας, αν το ψάξουμε. Είναι το ίδιο που τον αναγνωρίζει και μας κάνει να τον συμπαθήσουμε.

Παρατηρήστε πόσος λόγος γίνεται για γκρίζους ήρωες, δηλαδή για χαρακτήρες που τα κίνητρα και οι αποφάσεις τους δεν είναι άσπρο μαύρο. Παρατηρήστε την αντιστροφή των ρόλων σε γνωστά παραμύθια, όπου η μητριά έχει και κείνη τα δίκια της και η Σταχτοπούτα δεν ήταν, εντέλει, τόσο αθώα. Ο Εξολοθρευτής ξεκίνησε ως Εξολοθρευτής για να καταλήξει σε ό,τι πιο κοντινό θα αποκτήσει ποτέ η Σάρα Κόνορ σε πατέρα. Στο κάτω κάτω ο καθένας από μας μπορεί να είναι κακός στο παραμύθι κάποιου άλλου. Πώς νομίζετε πως περιγράφουν τον κυνηγό στα μικρά τους οι απόγονοι του κακού λύκου; Η ιστορία γράφεται πάντοτε από το χέρι του νικητή.

Παρατηρήστε την αγάπη προς τους βρικόλακες, τους δαίμονες, τους αγεφύρωτους φαινομενικά έρωτες που προκύπτουν μεταξύ καταραμένων και αγαθών ψυχών. Παρατηρήστε με πόσο σεβασμό και με πόση προσοχή διαχειρίζονται την προσωπογράφηση ενός κακού οι άνθρωποι της έβδομης (και της ένατης) τέχνης. Από τον Λούσιφερ μέχρι το Φάντασμα της Όπερας, από τον Βόλντεμορτ μέχρι τον Τζόκερ, οι κακοί διεκδικούν τη δικαίωση που δεν αξιώθηκαν. Και το θέμα είναι ότι τους την παρέχουμε χωρίς αντιρρήσεις. Γιατί κάπου μέσα μας η ικανοποίηση τους δικαιώνει και εμάς.

Ένας καλός ήρωας, αν μάλιστα είναι πλασμένος με υπερβολικά «φωτεινά» υλικά ή αν ο δημιουργός του τον αγαπάει υπερβολικά πολύ για να τον τσαλακώσει, είτε ηθικά είτε όπως αλλιώς, δεν μας κινεί το ενδιαφέρον. Δεν τον συμπαθούμε. Είναι ψεύτικος, γιατί και εμείς οι ίδιοι δεν είμαστε τέλειοι. Ένας κακός, ακόμη και αν έχει εφτά κεφάλια, τέσσερα πόδια και ουρά που καταλήγει σε προβοσκίδα ελέφαντα μπορεί (τα πάντα ξαναλέμε επαφίονται στην μαεστρία του συγγραφέα) να είναι πιο ρεαλιστικός και πιο πραγματικός από έναν υπερβολικά τέλειο άνθρωπο. Είναι σχεδόν σαν τον καλό μαθητή της τάξης που όλοι οι δάσκαλοι αγαπούν – αλλά που μπορεί οι συμμαθητές του να μην έχουν την ίδια γνώμη.

Το ότι, φυσικά, ένας κακός ήρωας είναι πιο συμπαθής, ή έχει ένα άλφα προβάδισμα στο να έλξει το ενδιαφέρον των αναγνωστών μας, δεν πρέπει επ’ ουδενί να μας κάνει να χαλαρώσουμε. Ο κακός, για να λειτουργήσει όπως πρέπει, οφείλει να είναι καλά δομημένος, να έχει πειστικά κίνητρα και πλούσιο παρελθόν και να έχει τις καλές στιγμές του, τις αναλαμπές αγνότητας που αναφέραμε πριν. Είτε μέσω κάποιας αναδρομής, είτε μέσω αφήγησης τρίτων, είτε μέσω της ιστορίας και των παραδόσεων του κόσμου που έχουμε φτιάξει, ο αναγνώστης μας πρέπει να πληροφορείται για τις τρυφερότητες και τις αδυναμίες του κακού. Η Σέρσι Λάνιστερ αγαπάει τα παιδιά της, ο Σνέηπ είναι παράφορα ερωτευμένος με τη Λίλυ Πότερ. Ένα πικρό παράπονο πρέπει οι κακοί μας να κλείνουν στην καρδιά τους προκειμένου να αγγίξουν τις δικές μας καρδιές. Πάνω από όλα, πρέπει να έχουν καρδιά, ακόμη και αν φαίνεται πως δεν έχουν. Δεν υπάρχει, λένε, τελειότερο ψέμα από αυτό που κρύβει μέσα του λίγη αλήθεια. Δεν υπάρχει τελειότερος κακός από αυτόν που κρύβει μέσα του λίγη καλοσύνη, έστω και αν αυτή εκδηλώνεται υπό περιορισμένες και σπάνιες συνθήκες.  

[Art by Cornacchia, Tout Tout Pour Ma Chérie]

Leonora Carrington, The Saints of Hampstead Heath, 1997

Ένα πλαστό σύμπαν μπορεί να έχει θεούς, μπορεί και όχι. Οι άνθρωποι δεν συμφωνούμε καν αν έχει θεούς, ή Θεό, ή ποιον Θεό, το δικό μας σύμπαν. Ωστόσο, θεοί όντες εμείς οι ίδιοι -ή πάντως δημιουργοί- του γραπτού μας κόσμου, είναι καλό να έχουμε μία ιδέα περί της θεολογικής ιστορίας ή της κοσμογονίας που θέλουμε να ορίσουμε. Ή σωστότερα, να δούμε αν υπάρχουν κάποιοι κανόνες -κάποια ερωτήματα που πρέπει να θέσουμε στον εαυτό μας- προκειμένου να πλοηγηθούμε επιτυχώς στο άγνωστο -νεογέννητό μας- σύμπαν.

1.      Είναι βασικό να ορίσουμε αν υπάρχουν θεοί, ή Θεός. Ή ένας θεός από τον οποίο προέκυψαν οι υπόλοιποι. Στην περίπτωση που η απάντησή μας στο πρώτο ερώτημα -αν υπάρχει Θεός- είναι αρνητική, τότε προφανώς έχουμε να κάνουμε με ένα σύμπαν όπου τα πλάσματά μας κινούνται μάλλον με κάποιον αξιακό κώδικα ή σύμφωνα με τα πρότυπα ζωής παλαιότερων πλασμάτων -και αυτό το άρθρο δεν μας αφορά.

2.      Αν υπάρχει ένας Θεός πρέπει να εξετάσουμε τις αρμοδιότητές του. Είναι αυτό που εννοούν σήμερα οι θεολόγοι, δηλαδή δημιουργός και πανάγαθος; Ή είναι αδιάφορος; Ή είναι εχθρικός; Ή πέθανε -και οι φυλές μας πορεύονται μόνες;

3.      Αν υπάρχουν περισσότεροι θεοί, πρέπει να δούμε τη σχέση μεταξύ τους. Και εννοώ εδώ τη συγγενική σχέση. Αν προέκυψαν από κάποιον γηραιότερο θεό, πρέπει να δούμε το πώς και το γιατί. Μπορεί βεβαίως να μην ασχοληθούμε ιδιαίτερα με την προέλευση των θεών μας. Οι θεοί μας λοιπόν, είναι οικογένεια; Είναι αδέλφια, συγγενείς, αντρόγυνο με απογόνους; Είναι τα παιδιά τους κομμάτια της δημιουργίας; Υπάρχουν τέλεια παιδιά τους, για παράδειγμα, τα αστέρια, ή ατελή, για παράδειγμα, τα έντομα;

4.      Είναι θνητοί οι θεοί σας ή αθάνατοι; Και ποιου εύρους είναι οι ζωές τους, αν είναι θνητοί;

5.      Λατρεύονται οι ίδιοι θεοί από όλες τις φυλές που κατασκευάσαμε; Υπάρχουν διαφορετικοί θεοί για κάθε φυλή ή ίδιοι, με παραλλαγμένα ονόματα και παρελθόντα; Το συνηθέστερο σενάριο είναι να υπάρχουν πολλοί θεοί, ειδικά όταν καταπιαστούμε με  ένα vast scope σύμπαν. Πρέπει λοιπόν να δούμε αν χρειάζεται να εξετάσουμε πώς οι θεοί μας εμπλέκονται στη δημιουργία ή στην ιστορία κάθε φυλής.

6.      Αν οι θεοί μας κατασκεύασαν το σύμπαν μας ή αν απλώς το τροποποίησαν -ή αν το κληρονόμησαν -πώς, από ποιους, γιατί- είναι επίσης κάτι που θα πρέπει να το σκεφτούμε.

7.      Υπάρχει ομοιότητα και συνάφεια μεταξύ των θεών και των δημιουργημάτων τους; Ξέρετε, εδώ μιλάω για το κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση. Εδώ επίσης ταιριάζει ίσως να πούμε ότι, μολονότι ένας ένθεος συγγραφέας δεν έπεται ότι θα κατασκευάσει εξίσου ευσεβείς χαρακτήρες, ωστόσο οι χαρακτήρες του δύσκολα θα πλαστούν αλώβητοι από την κοσμοθεωρία του. Μπορεί να συμμερίζονται τις αντιλήψεις του σε ένα πλαίσιο ορθής συμπεριφοράς, χωρίς να υπάρχει άμεση αναφορά σε θεό. Μπορεί να βρίσκονται, θρησκειολογικά, στο άκρο αντίθετο, να είναι αντίθεοι, ασεβείς, βλάσφημοι. Ωστόσο, είτε με σύμπνοια, είτε με αντίθεση, είτε ως φόρος τιμής, είτε ως παράπονο και επαναστατικό μανιφέστο, το δόγμα και τα πιστεύω του συγγραφέα θα προκύψουν. Ακόμη και αν δεν γράφει επαναστατικό μανιφέστο. Θέλει μεγάλη μαστοριά να κρύψει κανείς επιτυχώς τις ηθικές καταβολές του.

8.      Εδώ επίσης έχει θέση το ερώτημα: Είναι ηθικοί οι θεοί που φτιάχνουμε ή ανήθικοι; Σε έναν κόσμο φτιαγμένο από ανήθικους θεούς το ηθικό είναι να είναι κάποιος ανήθικος; Και μήπως πρέπει να αναθεωρήσουμε ακόμη και το σχετικό λεξιλόγιο για να περιγράψουμε τις συμπεριφορές των φυλών μας;

9.      Γενικά, ποιος ο χαρακτήρας των θεών μας; Κάποιοι θα είναι γενναίοι και κάποιοι δειλοί, κάποιοι τίμιοι και κάποιοι πονηροί, κάποιοι διπρόσωποι και κάποιοι ακραιφνείς.  Ή κάποιοι θα είναι όλα τα παραπάνω, αναλόγως την περίσταση.

10.   Ποια η σχέση των θεών με τον κόσμο την εποχή που περιγράφουμε; Είτε δημιούργησαν το κόσμο μας είτε τον κληρονόμησαν, ασχολούνται ακόμη μαζί του; Τον βελτιώνουν ή τον χειροτερεύουν; Πόσο επεμβαίνουν πλέον στην ιστορία των κοινωνιών σας;

11.   Οι θεοί σας είναι αγαπητοί στις φυλές σας; Γιατί ναι και γιατί όχι; Ή μήπως, όπως είναι και το πιο σύνηθες, κάποιοι είναι αγαπητοί και κάποιοι όχι;

12.   Άρα, τι δυνάμεις αντιπροσωπεύουν οι θεοί σας; Τι χαρίσματα /ιδιότητες έχουν;

13.   Αυτές τις δυνάμεις μπορούν να τις προσεγγίσουν οι θνητοί μέσω ευσέβειας, ή προσευχής, ή ταμάτων, ή νηστειών, ή μαγείας, ή διαλογισμού, ή επιτυχώς περατωμένων αποστολών; Ή απλώς κάποιοι γεννιούνται ως ευνοούμενοι, με συγκεκριμένα χαρίσματα; Αν ναι, αυτό συμβαίνει τυχαία ή παίζει ρόλο η συμπεριφορά κάποιων προγόνων τους; Να πούμε εδώ ότι λέγοντας χαρίσματα δεν εννοούμε μόνο τις ευλογίες αλλά και τις κατάρες. Υπάρχει λόγος στο σύμπαν σας που ένα παιδί γεννιέται ανάπηρο, για παράδειγμα, ή τυφλό, ή ανόητο; Έχει εκνευρίσει ο πατέρας του κάποιον θεό, ή ιερέα;

14.   Επί τη ευκαιρία, έχουν ιερείς οι θεοί σας;

15.   Πώς ασκείται η λατρεία; Είναι κοινή για όλους τους θεούς; Υπάρχουν διαφορές από τόπο σε τόπο;

16.   Υπάρχει μοναχισμός; Ή κάποιου άλλου είδους μυστικισμός; Υπάρχουν μυήσεις;

17.   Υπάρχουν αιρέσεις; Πώς αντιμετωπίζονται;

18.   Υπάρχουν ιερά /ανίερα βιβλία;

19.   Όλα τα παραπάνω υπάρχουν εξ’ αποκαλύψεως, δηλαδή τα ζήτησαν κάποτε οι θεοί από τις φυλές σας; Τα καθόρισαν, τα διέταξαν; Είναι η λατρεία αντάλλαγμα για κάποια μεγάλη ευεργεσία που έκαναν κάποτε οι θεοί στις φυλές σας;

20.   Τι σχέση έχουν οι θεοί μεταξύ τους; Εδώ δεν αναφερόμαστε σε συγγένειες. Δρουν εν αρμονία ή υπάρχει έριδες και ανταγωνισμοί; Και τι αντίκτυπο έχει ο ανταγωνισμός τους στα ανθρώπινα -ή της όποιας φυλής- πράγματα; Υπάρχουν μύθοι, παραδόσεις, σε σχέση με αρχαίους πολέμους των θεών;

21.   Τι σχέση δημιουργούν οι θεοί με τις φυλές σας; Μπορεί να ζευγαρώσουν, ένας θεός με έναν άνθρωπο, ή ξωτικό, ή οτιδήποτε; Υπάρχουν απόγονοι από τέτοιες ενώσεις και ποια η μοίρα τους; Μπορεί ακόμη ένας θεός και ένας άνθρωπος να βρεθούν αντίζηλοι για την καρδιά μιας γυναίκας, όπως ο Απόλλωνας με τον Ίδα για το χέρι της Μάρπησσας;

22.   Οι θεοί δίνουν χρησμούς ή σημάδια της παρουσίας τους; Ποια η σχέση τους με τα όνειρα και τα οράματα;

23.   Ποιας υλικότητας είναι τα σώματά τους; Είναι πνευματικές οντότητες ή έχουν σάρκα, ή αποκτούν σάρκα, όποια και όποτε θελήσουν;

24.   Υπάρχουν σύμβολά τους και πως προέκυψαν; Υπάρχουν φυλακτά τους και ποια η χρήση τους;

25.   Έχουν ιερό ζώο/ δέντρο/ βότανο/ λίθο / αστέρα;

26.   Έχουν τις ιδιότητες ή τη μορφή των ιερών ζώων τους;

27.   Έχουν ένα ή πολλά ονόματα;

28.   Έχουν κάτι χαρακτηριστικό; Ο Όντιν, για παράδειγμα, ήταν μονόφθαλμος. Οι θεοί σας έχουν κάποιο κουσούρι, κάποιο γνώρισμα;

29.   Τι σημαίνει ακριβώς το γνώρισμά τους αυτό; Ένας θεός χωρίς φωνή ίσως υποδεικνύει την αξία και την επιβράβευση της σιωπής και της υπομονής. Ένας θεός με χρυσό χέρι ίσως έχασε το κανονικό του μέλος σε μια μεγάλη μάχη, ένας θεός με πολλά χέρια ίσως υποδεικνύει ταχύτητα, αξιοσύνη και εργατικότητα.

Στην πραγματικότητα, πλάθοντας θεούς για ένα σύμπαν πρέπει να σκεφτόμαστε περίπου όπως θα σκέπτονταν οι φυλές για τις οποίες γράφουμε. Όχι οι θεοί, αλλά οι φυλές. Οι άνθρωποι στη γη επινοήσαν θεότητες και την ιστορία της κάθε μίας από αυτές προσπαθώντας να εξηγήσουν όλα τα παράδοξα φαινόμενα που τους περιβάλανε, τι είναι η γη; Μία μεγάλη μητέρα. Άρα γεννάει. Άρα υπάρχει και κάποιος πατέρας, ο ουρανός; Τι είναι ο ήλιος; Φωτιά, χρυσάφι, δύναμη. Τι είναι η βροχή; Νερό. Καθαρισμός. Δάκρυα, θρήνος. Γιατί το φεγγάρι είναι άστατο; Κάποιος το κυνηγάει. Γιατί χιονίζει; Πεθαίνει ο θεός. Γιατί έρχεται η άνοιξη; Ξαναγεννιέται ο θεός. Η παρατήρηση της φύσης, η απορία για τη φύση, οδηγεί στα ερωτήματα. Οι απαντήσεις μπορεί να είναι επιστημονικές, αλλά σε ένα fantasy μυθιστόρημα σπάνια έχουμε φτάσει στο επίπεδο της επιστήμης. Εδώ οι απαντήσεις είναι παραμυθικές, γεμάτες από το θαυμασμό και το δέος που προκαλεί το αιώνιο. Αν απαντήσουμε σε όλα τα παραπάνω ερωτήματα σαν να ήμασταν πρωτόγονοι, απαίδευτοι, με το δέος και το θαυμασμό ενός παιδιού, θα βρεθούμε, έκπληκτοι, μπροστά σε ένα ολόκληρο σύστημα θεών, μύθων και θρύλων. Άλλωστε, δια γαρ το θαυμάζειν οι άνθρωποι ήρξαντο φιλοσοφείν, όπως έγραφε και ο Αριστοτέλης στο έργο του Μετά τα Φυσικά. Πρώτα ο άνθρωπος απόρησε και θαύμασε όσα δεν μπορούσε να εξηγήσει και έπειτα τα εξήγησε, με μύθους, στην αρχή -και μετά με φιλοσοφία και επιστήμη.

Leonora Carrington, The Giantess (The Guardian of the Egg), 1947

Έγινα πρόσφατα μέλος στο forum και ευχαριστώ για την υποδοχή. 

Μήπως μπορείτε να μου δώσετε  μερικές συμβουλές, για να γράψει κάποιος τριλογια στο είδος του φανταστικού;  Για παράδειγμα, πώς απ το τέλος του ενος βιβλίου πάω στην αρχή του άλλου που θα είναι η συνέχεια? 

Ευχαριστώ 

Μην ανησυχείτε, είναι απολύτως φυσιολογικό. Ένας άνθρωπος/ δράκος/ ανδροειδές/ AI/ φάντασμα/ αερικό/ βρικόλακας, εν πάση περιπτώσει, ένα πλάσμα, έχει πάντα τα δικαιώματά του όχι μόνο μέσα στην ιστορία, αλλά στη συνείδηση και την καρδιά του αναγνώστη επίσης. Ακολουθήσαμε τον ήρωα σε κάθε αναποδιά, του παρασταθήκαμε στις δυσκολίες του, οργιστήκαμε όταν τον απέρριψαν, χαρήκαμε με τον θρίαμβό του, τον ερωτευτήκαμε, βρήκαμε τον εαυτό μας σε τούτη ή σε κείνη τη συνήθεια ή τη μιζέρια του. Το μυαλό μας αντιλαμβάνεται ότι πρόκειται για ένα ον μη αληθινό, ένα πλάσμα χάρτινο, αλλά η καρδιά μας δεν αισθάνεται καμία ουσιαστική διαφορά. Είναι λοιπόν απολύτως φυσιολογικό να νιώθουμε πως, όταν πεθαίνει ο συγκεκριμένος χαρακτήρας που μας συγκίνησε τόσο βαθιά, παίρνει μαζί του ένα κομμάτι δικό μας. Έχουμε επενδύσει χρόνο στο διάβασμά του, στην παρακολούθηση της ζωής του. Έχουμε ξενυχτήσει για το επόμενο κεφάλαιο, έχουμε χαθεί στις περιπέτειές του. Στο μυθιστόρημα Ιστορία Χωρίς Τέλος του Μίχαελ Έντε περιγράφεται ακριβώς αυτό:  ένα αγόρι διαβάζει σε ένα μαγικό βιβλίο τις περιπέτειες ενός νεαρού ιθαγενούς και κάποιες στιγμές ο ιθαγενής βλέπει δίπλα του ένα αγόρι σαν αυτό που διαβάζει την ιστορία. Είναι μία φανταστική περιπέτεια, σύμφωνοι. Αλλά η διαδικασία είναι η αυτή. Η ψυχή μας ακολουθεί κατά πόδας τον αγαπημένο χαρακτήρα, σε μια ιδιότυπη μονόπλευρη αγαπητική σχέση. Παλεύει και δοκιμάζεται στο πλευρό του. Η πορεία μας με τον αγαπημένο μπορεί να τελειώσει απότομα ωστόσο, να καταλήξει μάταιη και αδιέξοδη όταν ο ήρωας πεθαίνει.

Εδώ πρέπει να πούμε ότι το ίδιο περίπου μπορεί να νιώσουμε όταν τελειώνει απλώς μία ιστορία με έναν ήρωα που αγαπήσαμε πολύ, ακόμη και αν αυτός δεν έχει πεθάνει. Η περιπέτειά μας μαζί του ωστόσο ολοκληρώθηκε και θα πρέπει να περιμένουμε το επόμενο βιβλίο, αν υπάρξει, για να τον ανταμώσουμε ξανά. Για ένα διάστημα μπορεί να μην θέλουμε να διαβάσουμε τίποτα άλλο γιατί μας λείπει το συγκεκριμένο φανταστικό πρόσωπο. Είναι ένα ανάλογο συναίσθημα πένθους, απώλειας, ή πάντως, απογοήτευσης. Κάθε χωρισμός είναι ένα ένας μικρός θάνατος εξάλλου.  Ή μπορεί το τέλος που δόθηκε στον αγαπημένο μας ήρωα να μην μας ικανοποιεί, ακόμη και αν αυτό το τέλος δεν ήταν θάνατος. Μπορεί να πιστεύουμε πως του άξιζε καλύτερη μεταχείριση ή κατάληξη και να νιώθουμε προδομένοι όσο και κείνος. Γιατί φυσικά αυτός είναι ο λόγος που μας επηρεάζει η απώλεια χαρακτήρα, ή η κακοτυχία του: η ταύτισή μας μαζί του. Όσο μεγαλύτερη η ταύτιση, τόσο περισσότερο νιώθουμε πως μας αφορά η μοίρα του και τόσο βαθύτερα βιώνουμε τα χτυπήματά της στη δική μας πλάτη.

Ένας αγαπημένος χαρακτήρας που πεθαίνει, σημαίνει ότι όσα μας άρεσαν και αγαπήσαμε σε αυτόν δεν θα τα ξαναβρούμε. Ένας αγαπημένος χαρακτήρας που πεθαίνει σημαίνει ότι, κατά κάποιον τρόπο, τον αγαπήσαμε μάταια, ένας αγαπημένος χαρακτήρας που πεθαίνει σημαίνει, το πιο σημαντικό, ότι όλοι, καλοί και κακοί, συμπαθείς και αντιπαθείς, συγγραφείς, αναγνώστες και ήρωες, κάποτε φεύγουν.

Ένας άλλος βασικός λόγος για τον οποίο θλιβόμαστε, είναι όταν τύχει ο τρόπος που κάποιος ήρωας πεθαίνει ή η περιπέτεια που τον οδήγησε στο τέλος αυτό, να μας θυμίσει συγκεκριμένες, δυσάρεστες εμπειρίες μας. Ένα ατύχημα που τερματίζει τη ζωή του ήρωά μας μπορεί να μοιάζει κατά τραγική σύμπτωση με το ατύχημα που τελείωσε τον καλύτερό μας φίλο, ή κάποιο συγγενή, ή που άφησε κάποιον προσφιλή μας ανάπηρο.  Κάποια ασθένεια που αντιμετωπίζουμε θα θέλαμε να δούμε τον αγαπημένο μας χαρακτήρα να την ξεπερνάει, γιατί αυτό σημαίνει ότι μπορεί και εμείς να την ξεπεράσουμε.  Κάποιος που αδικείται και βάζει τέρμα στη ζωή του για παράδειγμα, μπορεί να έχει υποφέρει παρόμοιες αντιξοότητες με αυτές που οδήγησαν και μας τους ίδιους κάποτε στα όρια της απελπισίας. Γενικά επιθυμούμε δικαίωση στα αναγνώσματά μας γιατί ενδεχομένως τα αναγνώσματα είναι το μοναδικό μέρος όπου μπορούμε να απολαύσουμε μια δικαίωση, τουλάχιστον σε κάποια ζητήματα. Όταν αποδεικνύεται πως ο μυθιστορηματικός κόσμος είναι τόσο σκληρός όσο και ο πραγματικός, είναι επόμενο να αισθανθούμε πικρία.

Ως συγγραφείς επίσης πενθούμε για τους ήρωές μας, όταν πρέπει να τους βγάλουμε από τη μέση. Αν δεν τους πενθούσαμε, δεν θα τους αγαπούσαμε και αν δεν τους αγαπούσαμε είναι απίθανο να τους είχαμε πλάσει τόσο πειστικούς, ώστε οι αναγνώστες να συγκινηθούν με το κακοπάθημά τους. Όταν όμως ο Ρωμαίος πρέπει να πεθάνει δεν μπορούμε παρά να το πράξουμε. Ο συγγραφέας πρέπει να νοιαστεί πρώτιστα για την ιστορία του, για το σκοπό της και για αυτό που της χρειάζεται για να προχωρήσει. Πρέπει να υποταχτεί στην ανάγκη της πλοκής για εξέλιξη κορύφωση, κάθαρση. Αν αυτό που χρειάζεται είναι ένα ταξίδι, μία μάχη, μια σκηνή σεξ, ένας θάνατος, τότε οφείλουμε να παρέχουμε στην ιστορία μας είτε τη μάχη είτε το ταξίδι είτε το σεξ είτε τον θάνατο. Ακόμη και αν αφορά στον αγαπημένο μας ήρωα. Ακόμη και αν αφορά πρόσωπα που παλέψαμε να φτιάξουμε, να σκιαγραφήσουμε, να αναδείξουμε με ευαισθησία και ρεαλισμό. Εξάλλου η ταύτιση είναι και εδώ παρούσα. Ο ήρωας μπορεί να είμαστε εμείς. Ο κίνδυνος εδώ είναι να λυπηθούμε τον ήρωά μας. Να παρέχουμε μια λιγότερο δυνατή πλοκή ή μια λιγότερο έντονη κορύφωση για χάρη της ζωής του. Και μην φανταστείτε ότι ο λόγος που διστάζουμε να σκοτώσουμε τους ήρωές μας ή που πονάμε τόσο όταν πεθαίνουν είναι διαφορετικός από αυτούς που αφορούν στους αναγνώστες μας. Η προαναφερθείσα ταύτιση είναι υπεύθυνη για αυτό. Μπορεί να έχουμε προικίσει τον ήρωά μας με τόσα πολλά δικά μας κομμάτια που να μοιάζει σχεδόν αυτοκτονία, ή πάντως παιδοκτονία, η επιλογή του να τον σκοτώσουμε τελικά. Μπορεί να έχουμε ξοδέψει υπερβολικά πολλή ενέργεια στη γέννηση και τη διαπαιδαγώγησή του και να μας κακοφαίνεται να τον διαγράψουμε. Μπορεί να λαχταράμε να τον δούμε να δικαιώνεται σε καταστάσεις που εμείς δεν δικαιωθήκαμε, και ούτω καθ’ εξής.

Όσο και αν πονάμε, από όποια θέση και αν το δούμε (του αναγνώστη ή του συγγραφέα), κάποιες φορές όντως ένας φανταστικός χαρακτήρας πρέπει να μας εγκαταλείψει και εμείς να συνεχίζουμε να διαβάζουμε και να ζούμε χωρίς αυτόν. Ή να γράφουμε χωρίς αυτόν. Ή κάποιος ηθοποιός θα κάνει καλύτερο συμβόλαιο σε μία άλλη σειρά και εμείς θα πρέπει να αποδεχτούμε τον on screen θάνατό του. Σκεφτείτε τον πρόσφατο τραγικό χαμό του Matthew Perry: μολονότι δεν επρόκειτο, δυστυχώς, για το σεναριακό θάνατο ενός φανταστικού χαρακτήρα, ωστόσο η ταύτιση ήταν τόσο μεγάλη και η απήχηση του ήρωα τέτοιας έκτασης που, τελικά, όλοι σχεδόν βρεθήκαμε να πενθούμε για το χαμένο μας φιλαράκι. Ομοίως ένας χαμένος ήρωας μπορεί να είναι ο εν δυνάμει χαμένος μας φίλος, αδελφός, εραστής, ακόμη και ο ίδιος ο εαυτός μας.

[Το Επεισόδιο Όπου Όλοι Χάσαμε Έναν Φίλο: δεν πρόκειται περί σπάνιας ψυχοπαθολογίας, ούτε όλοι προβάλλουμε κάποιου είδους συναισθηματική έλλειψη. Το μυαλό αντιλαμβάνεται τη διαφορά μεταξύ ενός πλασματικού αγαπημένου χαρακτήρα και ενός πραγματικού, για την καρδιά μας όμως, συχνά μπορεί να είναι ένα και το αυτό.]

Το νέο μάθημα του SFF.gr. είναι ήδη ενεργό εδώ και θα παραμείνει ανοιχτό από Τετάρτη, 15/11/2023 μέχρι και Κυριακή, 31/12/2023. Σας περιμένουμε!

[Σημ.: Διαβάστε οπωσδήποτε το Course FAQ για να ενημερωθείτε σχετικά με κάποια τεχνικά ζητήματα του μαθήματος]

[Unreliable Narrator – Are You Watching Closely?]

Τι σημαίνει αλήθεια ο μη αξιόπιστος αφηγητής; Είναι χρήσιμος ή όχι; Αν ναι, σε ποιες περιπτώσεις και τι μας ωφελεί ως συγγραφείς να τον εισάγουμε στην ιστορία μας; Πώς μπορούμε να φτιάξουμε έναν πειστικό μη αξιόπιστο αφηγητή;

1.      Τι σημαίνει μη αξιόπιστος αφηγητής; Μη αξιόπιστος θεωρείται ο αφηγητής που παραπλανεί, ή δύναται να παραπλανήσει, τον αναγνώστη. Απαντάται κυρίως σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση και μπορεί να είναι είτε τρελός (άνθρωπος με μειωμένη ή στρεβλή αντίληψη της πραγματικότητας λόγω παθολογίας), είτε ναρκομανής ή πότης (άνθρωπος με έξεις που μπορεί να επηρεάζουν τη νηφαλιότητα και άρα την αξιοπιστία του -ποιος θα εμπιστευτεί, για παράδειγμα, έναν μανιώδη χαρτοπαίκτη;) είτε συστηματικός ψεύτης, είτε απλά ένας αδαής. Δεν είναι απαραίτητο να παραπλανεί τον αναγνώστη από πρόθεση. Μπορεί να γίνεται ακούσια, ή ασυνείδητα. Ένας άνθρωπος που βλέπει δράκους ενώ δεν υπάρχουν δεν είναι αξιόπιστος, αλλά δεν θέλει σκόπιμα να μας πει ψέματα, εφόσον, ο ίδιος τουλάχιστον, τους δράκους τους βλέπει. Μπορεί να γράφετε για έναν δολοφόνο που από την αρχή επιδιώκει να παραπλανήσει τους πάντες σχετικά με τους εγκληματικούς σκοπούς του. Μπορεί να γράφετε για έναν βαθύτατα ενοχικό τύπο, που, μολονότι ξεκινάει την αφήγησή του βροντοφωνάζοντας ένα ηχηρότατο ΕΓΩ ΦΤΑΙΩ ΓΙΑ ΟΛΑ, τελικά να αποδεικνύεται ότι ελάχιστα έφταιξε, ή ελάχιστα έβλαψε κάποιον/ κάποιους από κακή προαίρεση. Μπορεί να έχετε πολυπρόσωπη αφήγηση, με τις οπτικές γωνίες του καθενός να διαφοροποιούνται, παράγοντας στο τέλος ένα ψηφιδωτό ιστοριών όχι ολότελα διαφορετικών μεταξύ τους, αλλά ούτε και ολότελα ίδιων. Αυτό κάνει, για παράδειγμα, ο Φώκνερ στο έργο του Καθώς Ψυχορραγώ (1930) και αυτό επίσης γίνεται στην ταινία Hero (2002) του Ζανγκ Γιμού (σπεύσατε να το δείτε), ή στο The Prestige (2006) του Κρίστοφερ Νόλαν (δεν μας εκπλήσσει, καθ’ όσον η ταινία πραγματεύεται την ιστορία δύο αντίπαλων ταχυδακτυλουργών, με ό,τι αυτό μπορεί να σημαίνει για το πώς χειρίζονται τις διαφορές τους). Σε πολλά αστυνομικά μυθιστορήματα θα βρείτε επίσης παρόμοιες τεχνικές (σκεφτείτε μια τυπική ιστορία της Άγκαθα Κρίστι και πώς ο κάθε ένας από τους ήρωες προσπαθεί να παραπλανήσει τον ερευνητή και κατ’ επέκταση τον αναγνώστη -για να γλυτώσει τη σύλληψη στη μία περίπτωση και για να καταστήσει την αναγνωστική διαδικασία απολαυστικότερη, στη δεύτερη. Μπορεί να έχετε έναν μη αξιόπιστο αφηγητή επειδή η γνώμη του/ η αφήγησή του/ η αντικειμενικότητά του σκιάζεται από τα προσωπικά του αισθήματα, όπως συμβαίνει στο έργο Ρεβέκκα (1938) της Δάφνης ντε Μωριέ. Η ηρωίδα είναι τόσο χαμένη στο λαβύρινθο που της έχει δημιουργήσει η ψευδαίσθηση της τελειότητας της Ρεβέκκας που, από ένα σημείο και ύστερα, η αντικειμενικότητά της είναι τουλάχιστον αμφισβητήσιμη.

2.      Ο μη αξιόπιστος αφηγητής είναι ένα μοναδικά χρήσιμο συστατικό για μια καλή ανατροπή. (Βλέπε επίσης το άρθρο εδώ.) Ένας χαρακτήρας που παραπλανά μπορεί να αποδώσει πολύ περισσότερες εκπλήξεις από έναν χαρακτήρα άμεμπτο και ίσιο σα χάρακα. Δεν υπάρχει τίποτα πιο προβλέψιμο, σκεφτείτε, από έναν ηθικό άνθρωπο. Σε κάθε περίπτωση ξέρουμε πώς θα πράξει, ξέρουμε τι επιλογές θα κάνει σε κάθε δίλημμα και μαντεύουμε ποιους θα υποστηρίξει. Ένας προβλέψιμος χαρακτήρας σπάνια λειτουργεί ανατρεπτικά. Μπορεί να βρεθεί σε περιβάλλον ανατροπής, αλλά η ανατροπή δύσκολα θα έχει προκύψει από αυτόν.

3.      Πώς επιτυγχάνεται; Σκεφτείτε: κάθε ιστορία απαρτίζεται από τρία πεδία (επίπεδα) γνώσεων: όσα γνωρίζει ο συγγραφέας, όσα γνωρίζει ο αναγνώστης και όσα γνωρίζει ο φανταστικός χαρακτήρας. Είναι λογικό (αδιαπραγμάτευτο ουσιαστικά) ότι ο συγγραφές γνωρίζει πάντα περισσότερα από όλους. Ο συγγραφέας είναι ο σπιτονοικοκύρης που μας καλεί να επισκεφτούμε την ιστορία και τον κόσμο του. Είναι επίσης σύνηθες ο αναγνώστης να γνωρίζει περισσότερα από τον ίδιο τον χαρακτήρα. Έχει το περιθώριο να μαντέψει, να διαπραγματευτεί στο νου του την κάθε πληροφορία, να τη συνδυάσει με όσα συμβαίνουν μέσα στο σύμπαν ενός βιβλίου και μπορεί ο ίδιος ο ήρωας να μην τα υποψιάζεται ή να μην τα έχει μάθει ακόμη. Προσπαθήστε να παίξετε με τούτη τη δυναμική. Προσπαθήστε ο ήρωάς σας να ξέρει περισσότερα από τον αναγνώστη. Αν η Μυρσίνη απατάει το Στέλιο, ο Στέλιος είναι στο σκοτάδι, ενώ ο αναγνώστης όχι. Αν ο Στέλιος όμως έχει στήσει με κάποιον τρόπο το ξελόγιασμα της Μυρσίνης (γιατί θέλει να τη χωρίσει αλλά να μην φανεί πως φταίει αυτός, για παράδειγμα), τότε, με τους κατάλληλους συγγραφικούς χειρισμούς, είναι ο αναγνώστης που βρίσκεται στο σκοτάδι. Όχι ο ήρωας. Το τέλος και η αποκάλυψη του κρυμμένου σκοπού μπορεί να επιφέρει μια εντυπωσιακή ανατροπή.

4.      Πάντοτε, όταν θέλετε να φτιάξετε έναν μη αξιόπιστο χαρακτήρα, να ξεκινάτε από την αρχή. Να το έχετε υπόψη σας και να έχετε το πλάνο σας έτοιμο, τι θα αποκαλύψετε και πότε, τι θα αποκρύψετε και για πόσο. Ο αναγνώστης διαβάζει και τείνει να ταυτιστεί με την πλευρά του αφηγητή, αυτό συμβαίνει πάντοτε. Ένας πειστικός αφηγητής (αξιόπιστος ή όχι) θα κερδίσει τον αναγνώστη και δεν θα τον αφήσει να υποψιαστεί ότι μπορεί να του λέει ψέματα, ή ότι μπορεί να υπάρχουν πτυχές του άγνωστες και σκοπιμότητες πέρα από αυτές που αποκαλύπτονται. Ο αναγνώστης μπορεί να πέσει θύμα ενός μη αξιόπιστου χαρακτήρα –ή, σωστότερα, ενός συγγραφέα που ξέρει πώς να χειριστεί πειστικά έναν μη αξιόπιστο χαρακτήρα. Ένας αναγνώστης μπορεί να παραπλανηθεί από έναν τέτοιον χαρακτήρα και να το βρει και πολύ ελκυστικό στο τέλος.

5.      Μπορείτε να δίνετε μικρά στοιχεία κατά τη διάρκεια της ιστορίας, λεπτομέρειες που να υποψιάζουν τον αναγνώστη και στη συνέχεια να τον μπερδεύετε ξανά, με νέα στοιχεία. Είναι ένας τρόπος που χρειάζεται ωστόσο μεγάλη μαεστρία. Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε αντιθέσεις, έντονες (ή και όχι). Μπορείτε να ξεκινήσετε μια ιστορία όπου οι γονείς είναι δεσποτικοί και φρικτά τυραννικοί απέναντι στο μοναχογιό τους και στο τέλος να αποκαλύψετε ότι ο γιος είναι ένας κακομαθημένος χειριστικός ψεύτης. Τόσο ψεύτης και χειριστικός μάλιστα που μπόρεσε ακόμη και τον αναγνώστη να ξεγελάσει. Θα αρέσει και θα έχετε αποδώσει τη μη αξιοπιστία του ήρωά σας μέσα από μία αντίθεση.

6.      Να γνωρίζετε ότι, όπως ο κεντρικός σας ήρωας μπορεί να είναι μη αξιόπιστος, το ίδιο μπορεί να συμβεί και με τους δευτερεύοντες χαρακτήρες που τον πλαισιώνουν. Δεν χρειάζεται να λένε όλοι τα ίδια ψέματα ή να ψεύδονται την ίδια χρονική στιγμή. Μπορεί όλοι να έχουν κάτι να κρύψουν και παράλληλα να είναι ειλικρινείς σε διαφορετικά σημεία της αφήγησης, υποχρεώνοντας τον αναγνώστη να συνδυάσει πολλά στοιχεία -πολλά κομμάτια- για να φτάσει σε κάποια αλήθεια. Και πάλι, σκεφτείτε τα τυπικά μοτίβα των ιστοριών της Άγκαθα Κρίστι. Όλοι λένε κάποια αλήθεια, όλοι λένε κάποιο ψέμα -συνήθως, όλοι έχουν μερίδιο ευθύνης σε κάτι.

7.      Να γνωρίζετε επίσης ότι, μολονότι εσείς ως δημιουργοί ξέρετε τι έχει στο νου του ο κάθε ήρωας και κατά πόσο ψεύδεται ή όχι, πρέπει να φέρεστε σαν να μην το ξέρετε. Με άλλα λόγια: Ο αναγνώστης έχει ένα φοβερό ένστικτο να ψυχανεμίζεται ποιος είναι ο καλός και ποιος ο προδότης μιας ιστορίας, ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο, ποιος έκανε το φόνο, ποιος θα γίνει βασιλιάς, ποιον αφορά η προφητεία για τον επερχόμενο σωτήρα. Αυτός εξάλλου είναι ένας βασικός λόγος για τον οποίο η ανατροπή είναι τόσο δύσκολη να επιτευχθεί και τόσο απολαυστική τις φορές που πετυχαίνει. Ο αναγνώστης, ως δια μαγείας, νιώθει αυτά που σκεφτόμαστε ως συγγραφείς. Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί αν θέλουμε να μην μας μυριστούν. Το παιχνίδι είναι το παιχνίδι της γάτας και του ποντικού, μην έχετε καμία αμφιβολία για αυτό. Είναι εν πολλοίς η τέχνη του ταχυδακτυλουργού, που πρέπει να τραβήξει την προσοχή μας στο ένα χέρι για να μην παρατηρήσουμε τι θα κάνει με το άλλο. Ο ήρωάς σας, αν είναι ψεύτης, φροντίστε με κάποιον τρόπο να τον πιστεύετε ως ειλικρινή ακόμη και εσείς, προκειμένου να τον πιστέψει και ο αναγνώστης. Εσείς οδηγείτε τον αναγνώστη στο λαβύρινθο, φροντίστε λοιπόν να τρομάξετε και να μπερδευτείτε στις σκοτεινές στροφές του όσο και ο αναγνώστης σας. Εσείς προμηθεύετε σε αυτόν που σας διαβάζει το μίτο της Αριάδνης, εσείς θα κόψετε το νήμα αυτό, αν θέλετε, αφήνοντας μόνο τον αναγνώστη να αναρωτιέται το πώς, το πότε, το γιατί -και να ενθουσιάζεται με την νέα τροπή.

Πριν εισέλθουμε στο ιδιαίτερο αυτό θέμα, καλό θα είναι να δούμε τι σημαίνει ακριβώς ιερό θηλυκό. Πρώτα από όλα, υποψιάζεται κανείς ότι, για να υπάρχει ιερό θηλυκό, θα υπάρχει, το δίχως άλλο, και κάποιο ιερό αρσενικό.

• Τι σημαίνουν οι όροι αυτοί;
• Πώς διαφοροποιούνται από το αρσενικό και το θηλυκό που όλοι ξέρουμε και εμπιστευόμαστε (ή και όχι).
• Ποια η έννοια των δίδυμων φλογών και γιατί είναι χρήσιμο να την έχουμε υπόψη όταν γράφουμε ρομάντζο στη λογοτεχνία είδους;

Το ιερό αρσενικό είναι το ηρωικό ιδεώδες, αλλά που ξεφεύγει από την ωμή βαρβαρότητα (καμία σχέση δηλαδή με το τοξικό αρσενικό που είναι της μόδας όλοι να περιφρονούμε). Το ιερό αρσενικό δεν έχει ανάγκη να πολεμά όλη την ώρα για να δείξει πόσο αρσενικό είναι. Το ιερό αρσενικό καταθέτει τα όπλα όταν χρειάζεται και απολαμβάνει την ειρήνη, μάλιστα, την επιδιώκει. Το ιερό αρσενικό ομοιάζει με το ιπποτικό ιδεώδες, πολύ περισσότερο από ότι με το πολεμικό. Και, ακριβώς όπως ένας ιππότης είναι μεν και πολεμιστής, αλλά είναι και πολλά άλλα πράγματα, έτσι και το ιερό αρσενικό δεν ενσαρκώνει μονάχα τις αξίες του πολέμου, της κατάκτησης, της επιβολής. Το ιερό αρσενικό έχει συνείδηση της δύναμής του και των τρόπων με τους οποίους μπορεί, πάντα συνετά, πάντα δημιουργικά, να τη χρησιμοποιεί, χωρίς να γίνεται τυραννικό, ζηλόφθονο, βίαιο και όλα εκείνα τα φοβερά που πηγάζουν από τις αντρικές ανασφάλειες.

Κατά αναλογία, το ιερό θηλυκό είναι η ενσάρκωση της γυναικείας σύνεσης, της θεραπευτικής γνώσης, της τρυφερότητας, της προσφοράς και της αγάπης. Το ιερό θηλυκό είναι το κύπελο όπου θα αλχημιστούν τα στοιχεία για να προκύψει κάθε ζωή. Το ιερό θηλυκό είναι η μητέρα που γεννά, η ερωμένη που αγκαλιάζει, η γερόντισσα που συμβουλεύει, το ιερό θηλυκό είναι όταν γίνεται συνειδητή η αναγκαιότητα και των τριών αυτών ρόλων και ο τέλειος συγκερασμός της τριάδας αυτής σε ένα σκοπό, σε μία ποιότητα. Το ιερό θηλυκό αντιπροσωπεύει τη γη, την υπομονή, τη σταθερότητα, τη ζύμωση των πραγμάτων. Το σκοτεινό χάος από όπου προκύπτουν όλες οι φωτεινές πιθανότητες. Τα μέλη της σχέσης αυτής έχουν γνωρίσει τον εαυτό τους, έχουν βρει το κέντρο τους, ξέρουν πώς να κατακτήσουν τους στόχους τους χωρίς να εκπέσουν σε ταπεινές συμπεριφορές.

Ένα παράδειγμα που όλοι γνωρίζουμε και αναγνωρίζουμε είναι η σχέση του Άραγκορν με την Άργουεν, καθώς και των προπατόρων τους, του θνητού Μπέρεν με τη Λούθιεν. Η ιδέα των προσώπων που αγαπώνται απόλυτα, που η αγάπη τους διαρκεί ακόμη και αν δεν έχει ολοκληρωθεί, ο αγώνας τους να υπερνικήσουν σκοτάδια εσωτερικά και εξωτερικά προκειμένου να μπορέσουν να απολαύσουν την ένωσή τους είναι χαρακτηριστικό στοιχείο της φιλοσοφίας των δίδυμων φλογών, βάσει της οποίας οι ψυχές υπήρξαν ακέραιες κατά τη δημιουργία τους, διαχωρίστηκαν κατόπιν σε αρσενικό και θηλυκό και σκορπίστηκαν στα πέρατα.

Τον τελευταίο καιρό, αναδύεται η κουβέντα περί δίδυμων φλογών σε φιλοσοφικό επίπεδο και κατά συνέπεια γίνεται λόγος για τον ρόλο του κάθε μέλους αυτού του δίπολου. Της γυναίκας που διατηρεί άρτιες τις θηλυκές αξίες χωρίς να αποδέχεται ή να ανέχεται οποιεσδήποτε από τις ταπεινώσεις και τους περιορισμούς που επέβαλλαν στο φύλο της οι παλιές πατριαρχικές νοοτροπίες. Και του άντρα που είναι συνειδητός και δεν έχει ανάγκη να αποδείξει την ισχύ του σε κανένα, ακριβώς επειδή είναι συνειδητός. Την ισχύ του τη γνωρίζει.

Τούτο το δίπολο μοιάζει νεωτερισμός αλλά δεν είναι καθόλου καινούριο στην πραγματικότητα. Η σχέση Έρωτα και Ψυχής, η σχέση Ορφέα και Ευρυδίκης, η σχέση ακόμη του Ράμα με τη Σίτα και του Κρίσνα με τη Ράντα αποτελούν απεικονίσεις της διττής ψυχής των δίδυμων φλογών. Ακόμη θεωρείται από κάποιους ότι η Μαρία Μαγδαληνή αποτελούσε την ιερή σύντροφο του Ιησού, πράγμα που όπως γνωρίζουμε, έχει πυροδοτήσει πλείστες όσες διενέξεις (και πριν τον Νταν Μπράουν ακόμη). Σε επίπεδο συγγραφής όμως τι μας εξυπηρετεί η παραπάνω ανασκόπηση;

1.      Αν επιθυμούμε να γράψουμε για μία τέτοιας ποιότητας ιδεατή αγάπη, πρέπει να ξεχάσουμε τα κλασικά πρότυπα της πλειοψηφίας της ηρωικής φαντασίας (λέω της πλειοψηφίας, όχι όλης). Ο ήρωάς μας δεν χρειάζεται να έχει πέτρινους μυς, ατσάλινη καρδιά και αντοχή ημίθεου και δεν έχει ανάγκη να πετσοκόβει όποιον του αντιμιλήσει (υπερβάλλω για να πιάσετε το νόημα). Η ηρωίδα μας δεν χρειάζεται να είναι αισθησιακή μέχρι σημείου ζαλάδας και να επιδεικνύει τη σεξουαλικότητά της κάθε ώρα και στιγμή.

2.      Το ενδιαφέρον ωστόσο είναι ότι το δίπολο αυτό παραμένει ατόφια αρσενικό και ατόφια θηλυκό. Χωρίς υπερβολές είτε προς τη μία είτε προς την άλλη πλευρά. Το ζεύγος παραμένει ας πούμε ακομπλεξάριστα στα όρια του ρόλου του, χωρίς να πρέπει να επιδεικνύει τις ιδιότητές του κατά κόρον. Χωρίς να ορίζεται, αν θέλετε, από αυτές τις ιδιότητες. Αν υπάρχει μία λέξη να περιγράψει τη σχέση των δίδυμων φλογών αυτή είναι η εξής: ισορροπία.

3.      Το αρσενικό εδώ δεν είναι αποχαυνωμένο και ευγενές στα όρια της βλακείας για να επιδείξει μία ευαισθησία που άλλα αρσενικά δεν έχουν (μην τους γράψετε έτσι). Το θηλυκό δεν παίρνει κεφάλια και δεν μάχεται κατ’ ανάγκην καλύτερα από κάθε άντρα πολεμιστή μόνο και μόνο για να δείξει ότι είναι δυναμική, ότι ξέρεις, είμαστε ίσοι, και εγώ μπορώ (μην τις περιγράψετε έτσι).

4.      Η σχέση είναι αγαθή και βαθιά. Δεν εννοούμε ότι δεν υπάρχουν σαρκικές επιθυμίες, δεν αναφερόμαστε σε πλατωνική σχέση. Απλώς τα μέλη επιζητούν κάτι ουσιαστικότερο και βαθύτερο και αυτό δεν αλλάζει όσος καιρός και αν περάσει, δεν χορταίνει με μια απλή σαρκική επαφή, δεν σταματά να επιζητεί την ένωση διαρκώς, σε επίπεδο πνευματικότερο.

5.      Η σχέση των ηρώων σας εκτός από αγαπητική μπορεί να γίνει και διδακτική, παραδειγματική, ή και σχέση υπηρεσίας προς το σύνολο. Είναι η δεσποσύνη που αγάπησε ο τάδε ιππότης και η ιστορία για τα πόσα τόλμησε προκειμένου να την κατακτήσει. Ο έρωτας γίνεται μονοπάτι μύησης εδώ, αυτό σημαίνει εξάλλου δίδυμες φλόγες. Ο λόγος που είναι αυτοί οι άνθρωποι μαζί πρέπει να έχει να κάνει με κάτι υψηλότερο πέρα από την προσωπική τους καλοπέραση. Πρέπει να προσφέρουν, να διδάξουν, έχουν μία κοινή αποστολή, έχουν ένα έργο. Το ρομάντζο δεν είναι αυτοσκοπός όταν χειριζόμαστε μία τέτοια ιστορία.

6.      Τα τρία παρακάτω ισχύουν εξίσου για κάθε ρομαντική ιστορία που θα επιχειρήσετε να γράψετε: το σύμπαν σας πρέπει να είναι άρτιο και στιβαρό για να φιλοξενήσει πειστικά είτε το ρομάντζο, είτε τον πόλεμο, είτε την ίντριγκα, είτε την αποστολή, είτε ό,τι έχετε στο νου σας να γράψετε. Ένα κακό σύμπαν, με κενά στο σχηματισμό του, δύσκολα θα μας πείσει για οτιδήποτε συμβαίνει εντός του. (Βασικά τούτο ισχύει για οποιοδήποτε είδος ιστορίας.)

7.      Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε παλιές αγάπες που «εξόκειλαν» και βρίσκουν ξανά το δρόμο τους, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το στοιχείο της δεύτερης ευκαιρίας στους ήρωές μας ή να εξετάσουμε πώς θα αντιδρούσαν δυο από καιρό χωρισμένοι άνθρωποι σε μία ιστορία όπου η μοίρα (το πεπρωμένο, οι προφητείες, το καλό του κόσμου) τους θέλουν μαζί. Τότε μπορεί να εξερευνήσουμε την αναβίωση ενός παλιότερου πάθους.

8.      Καλό είναι να έχουμε υπόψη μας δύο πράγματα, πρώτον πόσο εκτενής θα είναι η ιστορία μας (πόσα βιβλία θα γράψουμε, κοντολογίς) και δεύτερον το ρόλο που θα παίξει το πρωταγωνιστικό ζευγάρι μέσα σε αυτήν. Θα είναι όντως ένα είδος υπηρέτες /δάσκαλοι του κόσμου που φτιάχνουμε; Θα είναι το παράδειγμα της τραγικής και ανεκπλήρωτης αγάπης που θα τραγουδούν οι βάρδοι στα πανδοχεία;  Το ζεύγος θα οδηγηθεί σε σχέση από την αρχή, προς το τέλος, μετά το πρώτο βιβλίο, μετά το τέταρτο;

9.      Το ερωτικό τρίγωνο, αν υπάρχει, πρέπει να το χειριστούμε με ιδιαίτερη προσοχή αν δεν γράφουμε μία «κοινή» ιστορία αγάπης. Αν υπάρχει τρίτο πρόσωπο τότε το επιβάλλουν οι συνθήκες, οι γονείς, ο τύραννος, η μαύρη μοίρα. Η Ιζόλδη δεν προορίζεται εξαρχής για τον Τριστάνο όμως η μοίρα (καλά, και ένα μαγικό ελιξίριο) τα φέρνει έτσι ώστε να σμίξουν και να εκδηλωθεί μεταξύ τους η πιο άδολη αγάπη. Η Αρετούσα είναι πλασμένη για τον Ερωτόκριτο (για σένα εγεννήθηκε στον κόσμο το κορμί μου) αλλά ο πατέρας της θέλει να την παντρέψει με άλλον, γεγονός που θα οδηγήσει τον ήρωα σε σπάνιας γενναιότητας ανδραγαθήματα. Η Ψυχή θα περάσει τα πάνδεινα για να ξανασμίξει με τον Έρωτα και τελικά θα το καταφέρει. Το ταίρι της Γκουίνεβιρ ήταν πάντα ο Λάνσελοτ, αλλά η μοίρα θέλησε να δοκιμάσει όλους τους ήρωες της ιστορίας αυτής με τον σκληρότερο τρόπο. Αν υπάρχει τρίτο πρόσωπο, τότε αυτό συνιστά μια περαιτέρω δοκιμασία της αγάπης των πρωταγωνιστών μας.

10.   Σε μία σχέση δίδυμων φλογών είναι πιθανό να θέλουμε να βάλουμε τους ήρωές μας να ερωτευτούν από την αρχή (ακόμη και αν μετά πάρουν λάθος δρόμο και γυρίσουμε στην παράγραφο 7.) Ίσως συμβαίνει κάτι μαγικό με την πρώτη ματιά, κάτι σαν αναγνώριση. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μία ιδέα ανάλογη ως κομμάτι της μυθοπλασίας μας. Οι ψυχές έχουν κοινό παρελθόν, κοινή προέλευση (ίσως και από έναν άλλον κόσμο), κοινές πορείες. Έχουν έρθει ο ένας στο δρόμο του άλλου στη σωστή στιγμή, ακόμη και αν όλα γύρω τους φαντάζουν δύσκολα, λάθος, αδιέξοδα.

11.   Σε περίπτωση που μας ενδιαφέρει να γράψουμε μία ιστορία ιδεατού έρωτα είναι καλό να έχουμε υπόψη μας τα παραπάνω. Μπορεί ο έρωτας αυτός να μην είναι ο πρωταγωνιστικός, αλλά μία ιστορία που θα αναπτύξουμε ή θα αναφέρουμε ως κομμάτι της παράδοσης του κόσμου που φτιάχνουμε (λένε για τον Τάδε που αγάπησε την Δείνα και σκότωσε δώδεκα θεριά για να την κάνει δική του), ως κομμάτι της θρησκείας και της φιλοσοφίας του. Είναι προφανές, πιστεύω, πως δεν είναι δυνατόν όλες οι ρομαντικές ιστορίες να έχουν ανάλογη ποιότητα ή εξέλιξη.

Μπορεί επίσης να σας ενδιαφέρει: Τραγικοί έρωτες της παγκόσμιας λογοτεχνίας

[εικόνες: Σερ Έντουαρντ Μπερν Τζόουνς, Ο Γάμος της Ψυχής, Θεόφιλος: Ερωτόκριτος και Αρετούσα, Φρανσουά Πασκάλ Σιμόν Ζεράρ, Η Ψυχή δέχεται το πρώτο φιλί του Έρωτα, Ντονάτο Τζανκόλα: Λάνσελοτ και Γκουίνεβιρ]

Το έχουμε δοκιμάσει όλοι και δεν είναι μεμπτό ούτε μυστικό: γράφουμε ιστορίες για μυθολογικούς ήρωες. Είναι σύνηθες. Συμβαίνει εντός και εκτός των τειχών, τειχών γεωγραφικών ή λογοτεχνικών. Έχουμε καταπιαστεί με τον Οδυσσέα, με τη Φρέγια, με τη Σίτα, με τα βιβλικά πρόσωπα. Θεατρικοί συγγραφείς, ιστορικοί συγγραφείς, συγγραφείς ε.φ., φάντασυ, weird, τρόμου, δημιουργοί κάθε χώρου, παιδείας και καταβολών μπαίνουν στον πειρασμό να βουτήξουν τα δάχτυλα στο μέλι της μυθολογίας. Κατά μία άποψη, η ενασχόληση μοιάζει πολύ με fanfiction. Κάπως πιο απενοχοποιημένο, αν θέλετε, μια και δεν έχουμε να λογοδοτήσουμε σε συγκεκριμένο δημιουργό. Άλλο να πρωταγωνιστεί ο Αίας και άλλο ο Λουκ Σκάιγουωκερ. Άλλο μια ιστορία για την ύβρη της Νιόβης, την υπεροψία της Αράχνης, τα ψυχοπαθολογικά του Λόκι και την ψυχρή καρδιά του Ράμα και άλλο το κρυφό ημερολόγιο της Ερμιόνης Γκρέιντζερ, που τόσο θα θέλαμε ωστόσο να διαβάσουμε (ή και να γράψουμε.)

Όσο εύκολο και όσο δύσκολο είναι να ασχοληθεί κανείς με παραμύθια, (το λεγόμενο fairy tales retold) άλλο τόσο εύκολο ή δύσκολο είναι να καταπιαστεί κάποιος με μύθους. Στα παραμύθια και τους μύθους υπάρχει έτοιμος ένας καμβάς και αυτό είναι το εύκολο κομμάτι. Το δύσκολο κομμάτι είναι το πώς και το τί θα κεντήσεις επάνω στον καμβά σου, προκειμένου:

Α. να είσαι αρκετά πρωτότυπος ώστε να αξίζει τον κόπο να σε διαβάσουν

Β. να είσαι αρκετά πιστός στην αρχική σου πηγή, ώστε να μην χάνεται ολοκληρωτικά το πρωτογενές μοτίβο.

Μύθοι

Οι μύθοι προσφέρουν πλούσιο υλικό. Αποτελούν αντικείμενο μελέτης λαογράφων, φιλολόγων, ιστορικών, αρχαιολόγων και πάσης φύσεως ερευνητών, ακόμη και αυτών που ενδεχομένως προσπαθούν να ξεκολλήσουν από μια πλατωνική αφήγηση την τοποθεσία της χαμένης Ατλαντίδας. Όπως είναι φυσικό, έχουν γραφτεί άπειρα κείμενα είτε βασισμένα σε μύθους, είτε ταξινομώντας τους μύθους, είτε αποκωδικοποιώντας, λιγότερο ή περισσότερο επιτυχημένα, τα μυθικά κείμενα σε ένα υπόβαθρο ιστορίας, θρησκείας και αποκρυφισμού. Ένας συγγραφέας είδους όμως τι έχει να κερδίσει από όλο αυτό το πανηγύρι;

Εδώ να σημειωθεί ότι υπάρχουν πολλές εκδοχές για κάθε μύθο. Γνωρίζουμε τις εκδοχές που σώθηκαν στο πέρασμα του χρόνου. Για παράδειγμα, ο Οιδίπους πεθαίνει στον Κολωνό (ή θεοποιείται) στην εκδοχή του Σοφοκλή (Οιδίπους επί Κολωνώ). Κατά τον Ευριπίδη, στο έργο του Φοίνισσαι, ο Οιδίπους  παραμένει στη Θήβα για καιρό μετά την τύφλωσή του, και μάλιστα τον φροντίζει η μητέρα και γυναίκα του Ιοκάστη, που τη θυμόμαστε απαγχονισμένη στην εκδοχή του Σοφοκλή (Οιδίπους Τύραννος). Κατά τον Όμηρο η μητέρα του Οιδίποδα λεγόταν Επικάστη. Σε αρχαιότερες πηγές απαντάται η Ευρυγάνη, μία γυναίκα που παντρεύτηκε ο Οιδίπους μετά τον απαγχονισμό της Ιοκάστης, και με την οποία απέκτησε τα τέσσερα παιδιά του. Αλλού, η Ευρυγάνη αναφέρεται ως μητέρα ή μητριά του και όχι η Ιοκάστη. Και ποιος ξέρει πόσες άλλες εκδοχές δεν γνωρίζουμε, επειδή δεν σώθηκαν ώστε να φτάσουν σε εμάς.

Όταν λοιπόν μας ενδιαφέρει ένας ήρωας, καλό είναι να βρούμε πληροφορίες για αυτόν. Για όλες τις εκδοχές, τις εμφανίσεις και τις πορείες του.  Μπορούμε να επιλέξουμε αν θα ταυτίσουμε την ιστορία μας με κάποια από τις υπαρκτές πορείες ή αν θα χαράξουμε νέα πορεία για τον μυθικό μας ήρωα. Θα κρατήσουμε κάποια στοιχεία, θα αφήσουμε στην άκρη κάποια άλλα. Το βέβαιο είναι πως, κατά παράδοξο τρόπο, θα έχουμε πράξει ακριβώς όπως έκαναν οι δημιουργοί πριν από μας. Ο Οιδίπους, αν υποθέσουμε πως τέτοιο πρόσωπο είχε ποτέ την ατυχία να υπάρξει, πλάστηκε κατόπιν όπως συνέφερε τον Σοφοκλή. Επειδή πλάστηκε τόσο καλά και επειδή πάνω στο έργο αυτό βασίζεται εν πολλοίς η Ποιητική του Αριστοτέλη, θυμόμαστε ευκολότερα αυτή την εκδοχή. Όμως ο δικός μας Οιδίπους μπορεί να νικηθεί, για παράδειγμα, από τη Σφίγγα και η ιστορία του να τελειώνει εκεί. Μπορεί να παντρεύεται τη Σφίγγα τελικά. Μπορεί να μην ενδιαφέρεται να βγάλει τα μάτια του για ένα παράπτωμα που έγινε εν αγνοία του. Η Ιοκάστη μπορεί να μην έχει καμία διάθεση να κρεμαστεί και να αφήσει ορφανά και απροστάτευτα τα τέσσερα παιδιά της. Ο Ζαν Κοκτώ στη Δαιμόνια Μηχανή του (1932) έφτιαξε ένα αληθινό διαμάντι, βασισμένο πιστά στο μύθο και συνάμα τόσο ανατρεπτικό (αξίζει να το διαβάσετε αν το βρείτε).

Πόσες άλλες ιστορίες δεν έχουν άραγε οι αρχαίοι ήρωες να μας πουν; Τι σκεφτόταν ο Όντιν όταν τον κρέμασαν από το Δέντρο προκειμένου να του αποκαλύψουν την τέχνη των Ρούνων; Τι σκεφτόταν ο Αίας όταν έπεφτε πάνω στο σπαθί του ή ο Κύκλωπας όταν τον τύφλωσαν καταδικάζοντάς τον σε αιώνιο σκοτάδι; Τι σκεφτόταν ο Τεζκατλιπόκα όταν πολεμούσε με τον αδελφό του ή η Σίτα, όταν την εγκατέλειψε ο Ράμα στο δάσος; Υπάρχει εδώ ένας αληθινός θησαυρός, πλουσιότερος από την σπηλιά όπου βρέθηκε ο Αλλαντίν, πρόσφορος για έμπνευση και δημιουργία.

Ας δούμε λίγο και μερικές λεπτομέρειες που μπορεί να φανούν χρήσιμες στην όλη διαδικασία.

1.      Ο συγγραφέας που επιθυμεί να γράψει ένα κείμενο βασισμένο σε μυθολογικά μοτίβα πρέπει να γνωρίζει ακριβώς τι θέλει να γράψει. Και μάλιστα, να είναι απολύτως βέβαιος για το είδος που γράφει. Δεν είναι απαραίτητο να ξαναγράψει την ίδια ιστορία με άλλα λόγια, καθόλου απαραίτητο μάλιστα. Μπορεί να γράψει τη δική του ιστορία, όπου θέματα από το μυθολογικό υπόβαθρο της επιλογής του να υφαίνονται με τη δική του φαντασία. Είπαμε, καμβάς. Επάνω σε έναν καμβά κεντάμε και ζωγραφίζουμε. Γράψτε την ιστορία που νιώθετε και σκέφτεστε χωρίς ενοχές, χωρίς να αισθάνεστε ότι σας περιορίζουν οι προηγούμενες αφηγήσεις, οι προηγούμενες ιστορίες. Άλλωστε, η Ωραία Ελένη μπορεί να πήγε στην Τροία, μπορεί και στην Αίγυπτο: ούτε οι αρχαίοι δεν συμφώνησαν σε αυτό.

2.      Αποφύγετε τις πολλές εξηγήσεις. Αν έχετε ερευνήσει κάθε υπάρχουσα πραγματεία για τη Ραμαγιάνα καλώς το κάνατε, αλλά δεν χρειάζεται να μας απαριθμήσετε τα αποτελέσματα των ερευνών σας στο μυθιστόρημά σας για το Ράμα και το πόσο ανυπέρβλητα βλάκας υπήρξε στις προσωπικές σχέσεις του. Κανείς αναγνώστης δεν ενδιαφέρεται να παρακολουθήσει σπιθαμή προς σπιθαμή το πεδίο των γνώσεων και των ερευνών μας. Προτιμά να μάθει μέσα από την ιστορία μας, σαν οι ήρωές μας να είναι φρέσκοι, πραγματικά δικοί μας (όπως πάντα πρέπει να προσπαθούμε να τους κάνουμε). Ακόμη και αν θεωρούμε πως ο αναγνώστης αγνοεί τις βαθύτερες αιτίες για τον Τρωικό πόλεμο, δεν χρειάζεται να τον εξαντλήσουμε σε ένα πολυσέλιδο exposition μόνο και μόνο για να διεισδύσουμε στους προβληματισμούς της Βρισηίδας, ή του Χρύση, ή του Πάτροκλου. Αφήστε την ιστορία να αναπνεύσει σαν να ήταν δική σας. Αφήστε τους ήρωες να πουν την ιστορία τους σαν να ήταν δικοί σας. Μην μπουκώνετε με λεπτομέρειες, ιστορικό υπόβαθρο, σκηνικό, μην βάζετε παραπάνω υλικό από ότι θα βάζατε αν η ιστορία ήταν αμιγώς δικής σας έμπνευσης…

3.      …επειδή είναι δικής σας έμπνευσης. Η ιστορία, η πλοκή, το παραμύθι σας είναι που μετράει πάνω από όλα. Μην δειλιάσετε να το αφηγηθείτε. Μην το κάνετε όπως οι προηγούμενοι. Μην ντραπείτε να το κάνετε όπως σας βγαίνει. Τι και τι φτιάχνει ένα ενδιαφέρον βιβλίο; Οι χαρακτήρες, για κάποιους, η πλοκή, για κάποιους άλλους, ένας συνδυασμός και των δύο για τους περισσότερους. Φροντίστε να πετύχετε αυτό το συνδυασμό. Το έχουμε ξαναπεί, η τέχνη είναι το αντίθετο του φόβου. Όποιος φοβάται να εκφραστεί, φοβάται να ξαναπεί την ιστορία του Κρίσνα, του Οδυσσέα, του Ιούδα, δεν έχει καμία ελπίδα να γράψει κάτι πραγματικά πρωτότυπο, ή κάτι έστω και κάπως ενδιαφέρον. Ο φόβος μας όταν δημιουργούμε έχει το τρόπο του να μας εκδικείται. Κάνει το γραπτό μας βαρετό, ανούσιο, απογυμνώνει και ευνουχίζει τις καλύτερες ιδέες μας.

4.      Μην ξεχνάτε ότι κάθε ιστορία μοιάζει με ταξίδι. Στο χέρι σας είναι να κάνετε ενδιαφέρον το ταξίδι αυτό. Αρκεί μονάχα να μην βάλετε το πλοίο στον αυτόματο. Μία ιστορία σε μυθολογικά μοτίβα δεν γράφεται από μόνη της. Τουναντίον χρειάζεται προσοχή και φροντίδα για να ανθίσει ξανά, υπό το φως της προσωπικής μας αντίληψης. Ό,τι γράφετε το γράφετε για να το διαβάσουν κάποιοι άνθρωποι. Για να το αγαπήσουν και για να ταυτιστούν με αυτό. Προφανώς είναι ήδη γνώστες του μύθου (οπότε δεν χρειάζεται να τους ζαλίσετε με αναδρομές και expositions, βλ. παράγραφος 2) και ήδη τον αγαπούν τον μύθο, αλλιώς δεν θα επέλεγαν να διαβάσουν το έργο σας. Θέλουν αυτό που θέλουν, αλλά να το δουν μέσα από άλλα μάτια. Μέσα από τα δικά σας μάτια. Είναι δεδομένο και μην το ξεχνάτε.

5.      Έτσι λοιπόν μην φοβάστε να γίνετε περίπλοκοι και μην απαξιώνετε το κείμενό σας απλοποιώντας το. Φτιάξτε την ιστορία σας όπως τη θέλετε, απλή αν έτσι επιθυμείτε, δύσκολη αν κρίνετε πως αυτό της ταιριάζει. Όποιος και αν είναι ο ήρωας, είναι η δική σας ιστορία. Σεβαστείτε την έμπνευσή σας ώστε οι αναγνώστες σας να σας σεβαστούν.

6.      Φροντίστε οι ήρωές σας να είναι ρεαλιστικοί. Όσο και αν βασίζονται σε αρχέτυπα. Είναι δικοί σας ήρωες και μην το ξεχνάτε αυτό ποτέ.  

Μερικές ενδιαφέρουσες εκδοχές για το μύθο της Ηλέκτρας:

Οι Μύγες (Les Mouches), Ζαν Πωλ Σαρτρ. Γραμμένο το 1943, το έργο είναι βαθύτατα επηρεασμένο από τον πόλεμο, όπως και το κάθε πράγμα εκείνη την εποχή. Ο Ορέστης επιστρέφει στο Άργος ανέμελος, ανώτερος και αδέσμευτος από οποιαδήποτε υποχρέωση, καλή ή κακή. Επιστρέφει ξένος και με ξένο όνομα, μην επιδιώκοντας ακριβώς ούτε να ανδραγαθήσει, ούτε να ευτυχήσει, ούτε να  εκδικηθεί. Από την άλλη το Άργος παρουσιάζεται σαν μια πόλη βυθισμένη στις τύψεις, στο αίμα, στη σφαγή, με συνέπεια ο τόπος να πνίγεται από βουερές μύγες. Όταν η μητροκτονία ολοκληρωθεί, ο Ορέστης θα φύγει ξανά, παίρνοντας μαζί του όλο το σμάρι των μυγών και των τύψεων και απελευθερώνοντας έτσι την πόλη του Άργους. Διότι ο ξένος Ορέστης δεν είχε ίσως καμία δουλειά να εκδικηθεί για κάτι που έγινε πριν από είκοσι χρόνια και που ελάχιστα τον επηρέασε στην ανατροφή και τη ζωή του. Η Ηλέκτρα συγχωρείται γιατί η εκδίκησή της είναι δίκαια, καθώς έχει υποστεί τα πάνδεινα από τη μητέρα της. Ο Ορέστης όμως όχι. Οι τύψεις λοιπόν είναι όλες δικές του και είναι καταδικασμένος να τις σέρνει μαζί του για όσο ζει.

Το Σπίτι των Ονομάτων (House of names, 2017), Κολμ Τόιμπιν. Ένα μυθιστόρημα με τρεις αφηγηματικές ματιές, της Κλυταιμνήστρας, της Ηλέκτρας και του Ορέστη. Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η απουσία των θεών εδώ, λες και μιλάμε για άθεη κοινωνία. Ο Τόιμπιν παρακολουθεί τον ψυχισμό των ηρώων του εξονυχιστικά. Δεν είναι υπερβολικά αυστηρός μαζί τους καθώς μοιάζει να τους γνωρίζει σε βαθμό που να μην του επιτρέπει να είναι αυστηρός. Για παράδειγμα, η Ιφιγένεια ήταν η πρώτη, η ωραία, η καλή, ως εκ τούτου δεν είναι ίσως παράξενο που η Ηλέκτρα θα νιώσει τελικά πιο κοντά στον πατέρα που τη σκότωσε και όχι στη μητέρα που δεν σταματά να την πενθεί. Το Σπίτι των Ονομάτων είναι ένα έργο που πραγματεύεται σκληρές καταστάσεις, κατάθλιψη, εμμονή, δίψα για εξουσία και όλα αυτά στο υπόβαθρο μιας βαθιά δυσλειτουργικής οικογένειας που μόνο δυστυχείς (και καταραμένους) ανθρώπους μπορεί να δημιουργήσει.

[σκηνή από την ταινία του 1947 Το Πένθος Ταιριάζει στην Ηλέκτρα. Με το λευκό φόρεμα, στο ρόλο της Κριστίν, η Κατίνα Παξινού]

Το Πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα, (Mourning Becomes Electra), 1931, Ευγένιος Ο’ Νηλ. Το βαρύ πυροβολικό του Αμερικανικού θεάτρου καταπιάνεται με τον μύθο των Ατρειδών. Ο στρατηγός Έζρα Μάννον επιστρέφει στο σπίτι του (κάπου στη Νέα Αγγλία) μετά τον αμερικανικό εμφύλιο. Η γυναίκα του, Κριστίν, δολοφονεί τον στρατηγό προκειμένου να ζήσει με τον εραστή της. Ο Όριν, ο γιος της, τους δολοφονεί όχι από εκδίκηση για την πατροκτονία αλλά επειδή εκείνη, η μητέρα του, τον «απάτησε» δίνοντας την φροντίδα της σε κάποιον άλλον άντρα. Όλοι οι άντρες στο έργο αυτό μοιάζουν ο ένας με τον άλλο, σαν θλιβερά ανάτυπα της αυτής τυραννικής προσωπικότητας. Το ίδιο και όλες οι γυναίκες μοιάζουν η μία με την άλλη. Έχει κανείς την αίσθηση πως όσο περισσότερο τα πλάσματα αυτά ομοιάζουν, τόσο βαθύτερα αλληλομισιούνται, τόσο πιο φρικτά αλληλοσπαράζονται. Στο τέλος ο προβληματικός Όριν αυτοκτονεί και η Λαβίνια (Ηλέκτρα) απομένει μόνη, κλεισμένη στο προγονικό σπίτι και παραδομένη σχεδόν ηδονικά στις τύψεις και τις τιμωρίες που θα της στείλουν οι θανατωμένοι της πρόγονοι. Ένα σπίτι που ακόμη και σαν κτίριο, σαν σκηνικό, μοιάζει (σύμφωνα με τις οδηγίες του συγγραφέα) να φοράει μάσκα.

Άμλετ (1599-1601, πρώτη παράσταση το 1603). Ναι, ο γνωστός. Ο Σαίξπηρ βασίστηκε στο μύθο του Αγαμέμνονα. Εδώ έχουμε έναν Ορέστη που κατατρώγεται από πλήθος έγνοιες, τύψεις, δισταγμούς, διχογνωμίες, διλήμματα, και δεν τολμά να δράσει όπως έχει υποσχεθεί στο φάντασμα του αδικοσκοτωμένου του πατέρα. Ως εκ τούτου, θα καταρρεύσει και αυτός, αλλά και ο κάθε άλλος που βρίσκεται στο άμεσο περιβάλλον του (η ποιητική οικονομία του Σαίξπηρ τα μαστορεύει έτσι ώστε στο τέλος της τραγωδίας να μην επιβιώσει ουδείς από τα κύρια πρόσωπα του έργου).

Πραγματικά, θα μπορούσαμε να πούμε ακόμη πολλά για τις διαφορετικές εκδοχές που μπορεί να βρει κανείς σε ένα μύθο και τούτο έχει μόνο ένα πράγμα να μας δείξει: πως οι μύθοι, ακριβώς επειδή είναι αρχαίοι, είναι πλέον κτήμα πανανθρώπινο. Ασαφείς, σπάνια με κάποιον συγκεκριμένο δημιουργό στην απαρχή τους, μοιάζουν με τη ραχοκοκαλιά ενός ανύπαρκτου πια πλάσματος. Γύρω από αυτά τα απομεινάρια μπορεί κανείς να προσθέσει, να αφαιρέσει, να κόψει και να ράψει, ανασυνθέτοντας έτσι το δικό το πρωτότυπο πλάσμα.

[Η ταινία του 2022 The Northman του Ρόμπερτ Έγγερς είναι μια nordic εκδοχή του Άμλετ. Άλλωστε ο κεντρικός ήρωας (Αλεξάντερ Σκάρσγκαρντ) φέρει το όνομα Άμλεθ.]

 Ξεκινάω με μερικά δικά μου top έμπνευσης και αντί-έμπνευσης:

 Μου δίνει έμπνευση:

 1) Να πίνω ζεστό, δυνατό καφέ.

 2) Να γράφω μεταμεσονύχτιες ώρες που έχει ησυχία

 3) Να μη προσπαθώ να πιέσω τον εαυτό μου αν εκείνη τη στιγμή δε ξέρει πως να συνεχίσει μία ιστορία, και αύριο μέρα είναι, η έμπνευση δεν έρχεται κατά παραγγελία.

 4) Να γράφω ενώ παράλληλα ακούω χαμηλή μουσική, σχεδόν ανεπαίσθητη, κατά προτίμηση smooth jazz ή easy rock.

 5) Να παρατηρώ διάφορες άκυρες φωτογραφίες στο ίντερνετ ή να διαβάζω άρθρα στα διαλείμματα μεταξύ κεφαλαίων, παρατήρησα πως ο εγκέφαλος εξαντλεί την ικανότητα να φανταστεί πράματα από ένα σημείο και μετά και ουσιαστικά, βλέποντας εικόνες, διαβάζοντας ιστορίες, κτλπ, τον "γεμίζεις" κατά κάποιο τρόπο, με τελείως διαφορετικό τρόπο από τον επιφανειακό που θα πήγαινε το μυαλό σας, δηλαδή ό,τι βλέπεις ή διαβάζεις απλά να το αλλοιώνεις λίγο και να το γράφεις στη δικιά σου ιστορία. Λειτουργεί περισσότερο συνειρμικά και  ως μηχανισμός αναφοράς σε κάτι άλλο, π.χ διαβάζεις ιστορία που αφορά μία κατασκήνωση και θυμάσαι όταν εσύ πήγαινες κατασκήνωση μικρός και έτρωγες το αγαπημένο σου παγωτό ή που έκανες φάρσες στον ομαδάρχη. Ένας νέος ορίζοντας στη νέα ιστορία ανοίγει αυτόματα καθώς νέα, ξεχασμένα (ή μάλλον "κλειδωμένα" στο πίσω μέρος του μυαλού) έως τότε ξαφνικά αναπηδούν και δηλώνουν την παρουσία τους.

 6) Να ακούω "θόρυβο".  white noise (ή τις παραλλαγές, pink noise, brown noise, κτλπ) Καθαρίζει η αύρα και αποσυμφορείται η εσωτερική σου πίεση καθώς ο ήχος δε παρουσιάζει αυξομειώσεις και η σταθερότητά του σου επιτρέπει να βρεις την δικιά σου ψυχική γαλήνη.

7) Να τρώω μικρά γεύματα τα οποία δεν με χορταίνουν απόλυτα αλλά ούτε με αφήνουν με ένα αίσθημα πείνας. Παρατήρησα πως και όταν πεινάς αλλά και όταν έχεις "σκάσει" από το φαγητό, επηρεάζεται η ψυχική σου διάθεση. Στη μία περίπτωση σκέφτεσαι το φαϊ άρα δεν είσαι συγκεντρωμένος σε ό,τι γράψεις, στην άλλη έχεις "μπαφιάσει" (δεν υπάρχει αντίστοιχη λέξη) και απλά θέλεις να ξαπλώσεις ή να καθίσεις να δεις καμία ταινία, γενικά δε θέλεις σωματική ή πνευματική δραστηριότητα. Γεύματα πλούσια σε θρεπτικά συστατικά οφελούν περισσότερο τον εγκέφαλο να λειτουργήσει σωστά σε αντίθεση με junk food και  snacks αλλά και αυτά έχουν τη χρησιμότητά τους καθώς η υψηλή τους περιεκτικότητα σε ζάχαρη, σου δίνει ένα boost ενέργειας το οποίο σου επιτρέπει να γράψεις γρήγορα, προτού χαθούν οι ελάχιστες στιγμές καθαρής ατόφιας έμπνευσης και διαύγειας. Οπότε πιστεύω το καλύτερο είναι να φάει κάποιος πριν αρχίσει να γράφει κάτι υγιεινό, όπως ένα smoothie με πρωτεΐνη, αλεσμένα μπισκότα, μπανάνα και λίγο κράνμπερις ή γιαούρτι με μέλι και σταφίδες ή ένα brunch το οποίο δεν είναι πολύ τίγκα σε υδατάνθρακες και μετά από 2-3 ώρες, όταν κάνει διάλειμμα, να φάει το snack ώστε να πάρει το boost.

8 ) Μερικές διατάσεις, "κρακ" σε κεφάλι-αυχένα-μέση-δάχτυλα, και λίγο περπάτημα 5-10 λεπτά πάνω κάτω στο σπίτι, ώστε να κυκλοφορήσει το αίμα και να ξεπιαστείς. Συνήθως μετά τις πρώτες 2-3 ώρες γραφής.

9) Πολύ νερό, η ενυδάτωση βοηθάει τον εγκέφαλο καθώς περισσότερο νερό σημαίνει περισσότερο αίμα και περισσότερο οξυγόνο, καύσιμο απαραίτητο για τις όποιες σκέψεις μας.

10) Στο διάλειμμα (ή και πριν την γραφή) λίγος διαλογισμός. Όχι απαραίτητα γιόγκα ή τάι τσι, εννοώ γενικά να αφήσεις τις σκέψεις σου ελεύθερες  και να παρατηρείς αντικείμενα ή την φύση χωρίς να εστιάζεις κάπου. Να "χάνεσαι" μέσα στο τοπίο, σαν να είσαι και εσύ ένα φύλλο, ένα πουλί, μία γάτα. Εγώ πηγαίνω και κάθομαι στο μπαλκόνι μου και παρατηρώ τους περαστικούς και τα δέντρα ή ζώα άμα είναι μέρα, τα αστέρια και τα φώτα της πόλης άμα ειναι νύχτα, αλλά ο καθένας μπορεί να διαλέξει δικό του τοπίο προς διαλογισμό και περισυλλογή. Πιστεύω ότι 15-20 λεπτά ειναι ο ιδανικός χρόνος, λιγότερο δεν έχεις προλάβει να "χαθεί" στο εσωτερικό σου κόσμο, περισσότερο έχεις παραχαθεί με αποτέλεσμα να ξεχνάς τι ήθελες να γράψεις, τι χαρακτήρες θα δημιουργούσες, κτλπ.

 11) Αν νιώθεις την επιθυμία για σεξ ή να αυτο-ικανοποιηθείς, πρέπει να το κάνεις. Μελέτες έχουν δείξει πως όταν κάποιος/α είναι horny, δεν μπορεί να συγκεντρωθεί ή συγκεντρώνεται αποκλειστικά γύρω από αυτό οπότε γράφει τελείως διαφορερικά απ'ότι θα έγραφε άμα είχε ικανοποιήσει τις ανάγκες του/της. Όχι βέβαια και σε σημείο να λιώσεις, επειδή μετά ο εγκέφαλος κουράζεται από την υπερβολική ηδονή και δε μπορεί να δημιουργήσει.

12) Ένα μέτριας θερμοκρασίας ντους. Όχι χλιαρό μπάνιο καθώς χαλαρώνεις και μετά είσαι σε κατάσταση υπνηλίας. Εναλλακτικά, πολλές χούφτες κρύο παγωμένο νερό σε μέτωπο, κροτάφους και πίσω αυχένα ώστε το κρύο του νερού να σε ξυπνήσει.

13) Σύντομος υπνάκος (γνωστός και ως σιέστα) στο διάλειμμα, μετά από 2-3 ώρες γραφής. Όχι για πολύ ώρα, περίπου 10-15 λεπτά ,ίσα ίσα να μπορέσεις να αποσυμφοριστείς λίγο και να κουλάρει η εσωτερική πίεση. Κάτι σαν αυτή τη λειτουργία αδρανοποίησης στους υπολογιστές όπου δεν κλείνουν ή κάνουν επανεκκίνηση απλά μπαίνουν σε μία κατάσταση πολύς χαμηλής κατανάλωσης ρεύματος το οποίο έχει σαν συνέπεια κάπως να χαλαρώσει η CPU.

14) Μασαζάκι σε κρόταφο και μέτωπο πριν, στο διάλειμμα και μετά την γραφή. Βοηθάει το αίμα να κυκλοφορεί αλλά και ξεπιάνει τους μύες του προσώπου οι οποίοι τόσες ώρες μένουν ακίνητοι σαν προσωπείο αρχαίου θεάτρου. Άν είσαι άντρας, ένα ξυρισματάκι με ζεστό νερό βοηθάει να χαλαρώσεις και το αίσθημα αναζωογόνησης και φρεσκάδας σίγουρα έχει οφέλη στην έμπνευσή σου. Άμα είσαι γυναίκα, μάσκα ομορφιάς.

15) Αν καπνίζεις, μη καπνίσεις μέχρι να περάσουν 2-3 ώρες συγγραφής. Δες το σαν έπαθλο επιβράβευσης: κρατήσου ώστε όταν έχεις φτάσει να γράψεις 2000 λέξεις να κάνεις ένα τσιγαράκι. Μόνο ένα. Στις 4000 λέξεις θα κάνεις δεύτερο, κ.ο.τ.κ.

16) Πολλά μαξιλάρια για τη μέση, όσο πιο αναπαυτικά γίνεται ώστε ούτε να βουλιάζεις, ούτε να νιώθεις πίεση: να νιώθεις σαν να μπορούσες να ζήσεις για πάντα σε αυτήν την στάση.

17) Λίγο αλκόλ βοηθάει στην έμπνευση. Όταν λέω λίγο, εννοώ αναλογικά με τον βαθμό αλκοόλης. Άλλο ένα ποτήρι κρασί με 10% , άλλο ένα ποτήρι ουίσκι με 40% και άλλο ένα ποτήρι αψέντι με 70%. Λίγο αλκοόλ. 

18 ) Βοηθάει ΠΑΡΑ ΠΟΛΥ να ξαναδιαβάζεις όλα όσα έγραψες. Έτσι, μπορείς να θυμάσαι πάλι αναλυτικά τι έχει ειπωθεί και να γράφεις μία πιο δομημένη συνέχεια. Αυτό είτε έγραψες 500 λέξεις είτε 5000.

19) Ο χορός (και η ελαφριά γυμναστική γενικά) βοηθάνε να έχεις μία ενέργεια που εύκολα οδηγεί σε εύθυμη γραφή και πιο "ζωντανούς" χαρακτήρες. Είτε είναι τσιφτετέλι είτε τανγκό είτε ηλεκτρονική είτε χιπ χοπ είτε ζεϊμπέκικο. Απλά βάλε μία playlist μίας χορευτικής μουσικής και χόρεψε, χοροπήδα, κουνήσου στο ρυθμό για 10-15 λεπτά. Όχι πολύ επειδή μετά ξεχνάς πως αυτό είναι απλά ένα διάλειμμα και όχι χορογραφία του dirty dancing.

20) Να μασάς τσίχλες ενώ γράφεις ή να γλύφεις μία καραμέλα. Πολλές φορές ξεχνάμε να πιούμε νερό και το στόμα μας αφυδατώνεται. Επίσης, η κίνηση των μυών του στόματος λειτουργεί με τον ίδιο τρόππ που λειτουργεί το μπεγλέρι και το κομπολόι σε όσους αγχώνονται: ξεχνιούνται.

Αυτά παρατήρησα ως μοτίβα έμπνευσης τα οποία λειτουργούν σε μένα, όποιοα θέλει ας προσθέσει και τα δικά του/της.

Όσο για άντι-έμπνευση:

1) Πονοκέφαλος/ημικρανία.

2) Γκαζιάρηδες με μηχανές ή αυτοκίνητα που δε σέβονται ώρες κοινής ησυχίας. Αυτό το βρουμ βρουμ βρουυυυυμ σε αποσπάει τη προσοχή και η πλοκή της ιστορίας σου διαλύεται όπως το καυσαέριο που βγαίνει από την εξάτμιση της μηχανής/του αυτοκινήτου του.

3) Άνθρωποι που μιλάνε δυνατά. Η ησυχία είναι must για συγγραφή. Όχι απόλυτη ησυχία αλλά όχι και φασαρία.

4) Μύγες.

5) Αν φυσάει πολύ και κλείνουν τα παράθυρα και οι πόρτες και χτυπάνε και πρέπει να σηκωθείς να τα/τις κλείσεις.

6) Αν έχεις βολευτεί στη καρέκλα/πολυθρόνα/καναπέ σου και πρέπει να σηκωθείς για τουαλέτα, αυτό το ξεβόλεμα σε βγάζει από τη βόλεψή σου.

7) Αν σε πιάσει ξερόβηχας ή φτάρνισμα λόξυγκας ή πολλά μαζεμένα αέρια και θέλεις να ρευτείς ή να εξαεριστείς.

8 ) Αν δε θυμάσαι τη σωστή ορθογραφία ενός ρήματος, αντωνυμίας ή επιθέτου και πρέπει να ανοίξεις νέα σελίδα στο γκουγκλ να το αναζητήσεις (ή για τους πιο old school, στο λεξικό).

9) Αν τελείωσε ο καφές, τα τσιγάρα/ο καπνός ή το αλκοόλ.

10) Αν έχεις φίλους, κοπέλα/γυναίκα / αγόρι/άντρα ή συγγενείς οι οποίοι σε παίρνουν τηλέφωνο ή στέλνουν μηνύματα και αποσπούν τη προσοχή σου.

11) Αν έχει διακοπή ρεύματος και πρέπει να γράφεις με κεριά και στο χέρι, όπως πριν 150+ χρόνια.

12) Αν έχεις μεν έμπνευση αλλά δε ξέρεις τα κατάλληλα λόγια και λέξεις για να την "περάσεις" στο  χαρτί (ή με ποια σειρά)  με αποτέλεσμα να έχει χαθεί μέχρι να σου έρθουν.

13) Αν είσαι ακριβόλογος και θέλεις να χρησιμοποιήσεις μία λέξη που περιγράφει ακριβώς αυτό που έχεις στο μυαλό σου και δε σου έρχεται η λέξη αυτή.

 Αυτά μου ήρθαν τώρα που το γράφω. 

Όποιος/α θέλει ας προσθέσει μερικά top της έμπνευσης και αντί-έμπνευσης που παρατήρησε πως ισχύουν για τον/την ίδιο/α.

Θα ήθελα να μοιραστώ την άποψη μου αλλά και να συζητήσουμε τις δικές σας. Για μενα ένας κακός βασίζεται σε έναν αληθινό άνθρωπο από τη ζωή μας που στα μάτια μας είναι πιο κακός από την αληθινή του υπόσταση και ταυτόχρονα τον προσαρμόζουμε λίγο. Ένας κακός δάσκαλος/δασκάλα, ένας κακός πρώην σύντροφος, συνάδελφος κτλ. Παράλληλα είναι λίγο κοινότυπο ο κακός να θέλει απλά να καταστρέψει τον κόσμο χωρίς κάποιο κίνητρο, από την άλλοι πόσοι άνθρωποι στην πραγματική μας ζωή είναι κακοί χωρίς λόγο; Τελευταία βλέπουμε επίσης τους κακούς να αναδύονται ως αντιήωρες (κρουέλα, μαλεφισεντ, ως ένα βαθμό η μητρία στην πρόσφατη σταχτοπούτα)που δείχνει ότι δεν ήταν κακές αλλά έγιναν, ή ότι δεν είναι καν κακές απλά μόνο έτσι μπορούν να επιζήσουν στην κακία του κόσμου.

[Conan, Frank Frazetta]

Η παραπάνω φράση μοιάζει να περιγράφει τις ιστορίες του Ρόμπερτ Χάουαρντ, αλλά είναι λάθος να θεωρούμε ότι αυτός υπήρξε ο πατέρας του είδους. Ο Ρόμπερτ Χάουαρντ, ο Φριτς Λάιμπερ, ο Μάικλ Μούρκοκ εκείνο που έκαναν ήταν να διαχωρίσουν το υποείδος αυτό από την επική φαντασία, να του δώσουν, αν θέλετε, την ξεχωριστή του υπόσταση. Στην πραγματικότητα, ακόμη και η Οδύσσεια είναι ένα είδος Sword & Sorcery. Κάθε ηρωικό έπος που αφορά στα ανδραγαθήματα ενός μόνο (ή κυρίως) ανθρώπου αποτελεί πρόδρομο του πολυαγαπημένου subgenre που ελληνιστί θα αποκαλούσαμε: Ξίφος και Μαγεία.

Θα πούμε λίγα πράγματα για το είδος αυτό που όλοι αγαπάμε (αλλά ντρεπόμαστε να παραδεχτούμε.) Το Sword & Sorcery είναι ένα αγνό είδος απόλαυσης, ωμό, απλό στα όρια της απλοϊκότητας. Για αυτό του «ταίριαξε» τόσο το pulp και τα κραυγαλέα, φαντασμαγορικά εξώφυλλα του Φραζέττα. Η απλότητά του είναι ο λόγος της δημοτικότητας και, συνάμα, η αιτία της παρακμής του.

Οι ιστορίες εδώ, η πλοκή, δεν είναι τόσο δαιδαλώδης όσο στο high fantasy. Η κοσμοπλασία περιγράφεται αδρά, με λιγότερες λεπτομέρειες. Ο συγγραφέας λέει όσα χρειάζονται, ποτέ περισσότερα. Ο κόσμος δεν κινδυνεύει να καταστραφεί κάθε φορά (και σίγουρα, δεν εναπόκειται στο σπαθί του ήρωά μας το να τον σώσει.) Ο κίνδυνος αφορά μία μικρή γεωγραφική περιοχή ή έναν τοπάρχη άρχοντα που θα προσλάβει τον πρωταγωνιστή μας για να τον αντιμετωπίσει.  Ακόμη και στην περίπτωση που έχουμε πιο διευρυμένους πολέμους και μάχες σε μία τέτοια ιστορία, η εστίαση είναι περιορισμένη, παρακολουθεί τον κεντρικό ήρωα και δεν δίνει πανοραμική αναφορά από τα λοιπά, αδιάφορα μέτωπα.

Οι πρωταγωνιστές, όντας απλούστεροι, δεν απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή στο να τους καταλάβεις, ή στο να τους χτίσεις. Οι ήρωες αυτοί είναι δραστήριοι άνθρωποι που αγαπούν την περιπέτεια. Τους αρέσει να ταξιδεύουν και να κερδίζουν μόνοι τους, με το σπαθί τους (στην  κυριολεξία αυτό) τη ζωή και το κάθε τους έπαθλο. Συνήθως είναι αυτό που θα λέγαμε lone wolves, δουλεύουν μόνοι και για τον εαυτό τους. Κίνητρό τους το προσωπικό συμφέρον, το κέρδος τους. Είναι μισθοφόροι, εξόριστοι, μοναδικοί επιζήσαντες κάποιας σφαγής. Τους ενδιαφέρουν τα λύτρα, η αμοιβή, η εκδίκηση για μια παλιά αδικία, ο θησαυρός που θα κλέψουν για λογαριασμό του αφέντη (τον οποίο μπορεί να ξεγελάσουν) ή η διάσωση της κόρης του ιερέα (την οποία πιθανώς θα ξελογιάσουν). Αγαπούν τη ζωή όσο δεν παίρνει, μεθούν, τρώνε, τραγουδάνε, πολεμούν, δεν σκέφτονται παρά μόνο γραμμικά και δεν έχουν σπουδαίο βάθος (χαρακτήρες σαν τον Έλρικ ή τον Κέην αποτελούν ευχάριστες εκπλήξεις ως προς αυτό.) Γενικά οι ήρωες τους είδους έχουν να κερδίσουν συγκεκριμένα πράγματα. Δεν είναι δύσκολο να παρακολουθήσει κάποιος τα κίνητρά τους, δεν υπάρχει τίποτα διττό στους σκοπούς τους. Δεν διστάζουν σε ό,τι κάνουν και σφάζουν/ καυγαδίζουν/ ερωτεύονται /πολιορκούν χωρίς δεύτερες σκέψεις. Ξέρουν τι πρέπει να γίνει, ξέρουν και γιατί, ακόμη και αν αυτό το γιατί δεν είναι πάντοτε απολύτως ηθικό ή αλτρουιστικό. 

[Elric the demonslayer, Michael Whelan]

[Kane, Frank Frazetta, εξώφυλλο για το μυθιστόρημα Darkness Weaves, 1978]

Οι κακοί επίσης είναι απλοί. Μπορεί να είναι μάγοι ή δαίμονες ή δαιμονισμένοι μάγοι ή μάγοι που κυβερνούν και εξαπολύουν δαίμονες, διαλέγετε και παίρνετε. Θυσιάζουν και βιάζουν παρθένες και πίνουν το αίμα των παιδιών. Μπορεί να είναι θανάσιμα γοητευτικοί ή θανάσιμα απεχθείς ή σκέτα θανάσιμοι. Δεν έχουν κάποιο καλό παρελθόν, δεν έγιναν κακοί επειδή υπέστησαν κάποια αδικία ή υπέφεραν ως ορφανά. Και να συνέβη κάτι τέτοιο σπάνια αναφέρεται και ελάχιστα μας ενδιαφέρει. Δεν έχουμε χρόνο να ασχοληθούμε με το αμφιλεγόμενο παρελθόν κανενός κακού. Γενικά το sword and sorcery δεν διαθέτει την πολυτέλεια του αμφιλεγόμενου, του γκρίζου. Ο καθένας στέκει στο ρόλο του και είναι αυτό που φαίνεται. Ο ανταγωνιστής, εδώ, ο villain αν προτιμάτε, έχει τιμιότητα στην κακία του, μας προσφέρει μια βεβαιότητα παρόμοια με τη σιγουριά που έχει κανείς ότι η νύχτα θα είναι σκοτεινή, ή ότι η φωτιά θα μας κάψει αν απλώσουμε το χέρι. Τόσο ο πρωταγωνιστής όσο και ο ανταγωνιστής έχουν σκοπό ξεκάθαρο και δεν θα μας αναγκάσουν να πονοκεφαλιάσουμε για να καταλάβουμε τι θέλει να πει ο ποιητής. Ό,τι θέλει να πει ο ποιητής είναι προφανές. Σε άλλες αναλύσεις μπορεί να βρείτε τον εξής διαχωρισμό: ο κακός στο sword and sorcery είναι ή τυραννικός άρχοντας που σκλαβώνει λαούς και ξεκληρίζει χωριά ή σκοτεινός μάγος που σηκώνει νεκρούς χωμένος σε κάποιο μπουντρούμι. Ή οποιοσδήποτε συνδυασμός και ενδιάμεση υποπερίπτωση. Στην περίπτωση του τυραννικού άρχοντα ο λόγος για τον οποίο ο κεντρικός πρωταγωνιστής θα συγκρουστεί μαζί του είναι προσωπικός: είτε έχει κάψει το δικό του χωριό, είτε το χωριό του εργοδότη του. Θα σώσει τη δεσποσύνη που κρατά φυλακισμένη ο τύραννος έναντι αμοιβής και θα τον καταστρέψει επειδή η αδάμαστη κα ανεξάρτητη φύση του δεν ανέχεται απολυταρχικά καθεστώτα.

Η αλήθεια είναι πως ο πραγματικός πρωταγωνιστής σε μία τέτοια ιστορία είναι η δράση. Τα ξόρκια. Τα τέρατα. Τα στοιχειωμένα μέρη, φυσικά τοπία ή αρχαίοι ναοί ή παράλληλες διαστάσεις ακόμη. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, οποιαδήποτε περαιτέρω ανάλυση μπορεί να καταστεί εκτός θέματος ή βαρετή. Εδώ να προσθέσουμε ότι το sword and sorcery έχει στενή σχέση, ή δανείζεται στοιχεία, από τον κοσμικό τρόμο. (Μην ξεχνάμε άλλωστε και την ιδέα του πολυσύμπαντος που διατρέχει όλη τη μυθοπλασία του Μούρκοκ). Κάποιες φορές τα τέρατα που καλείται να αντιμετωπίσει το σπαθί του ήρωα είναι όντα άλλων κόσμων, μοχθηρά κυρίως λόγω της αλλότριας φύσης τους. Όχι βέβαια ότι θα καθίσει ο ήρωάς μας να το αναλύσει. Ίσως η αναμέτρησή του με ένα αλλόκοσμο θηρίο να του προκαλέσει λίγα παραπάνω ρίγη στη ραχοκοκαλιά, όμως θα κάνει τη δουλειά του και θα πάει παρακάτω.

Οι δευτεραγωνιστές που θα συναντήσουμε σε μία τέτοια ιστορία είναι επίσης αρκετά τυπικοί. Αν ακολουθούν τον ανταγωνιστή, είναι συνήθως δουλικά αφοσιωμένοι υπηρέτες του, χωρίς καμία προσωπικότητα. Αν ακολουθούν τον πρωταγωνιστή, είναι επίσης αφοσιωμένοι σύντροφοι. Μπορεί να είναι μαθητευόμενοί του, μπορεί να τον ακολουθούν επειδή τον θαυμάζουν, μπορεί να έχουν ανάγκη το μερίδιο στα τελικά κέρδη. Συχνά σύντροφος του πρωταγωνιστή μας θα γίνει η ιέρεια ή η αρχοντοπούλα που είχε κληθεί να σώσει από μιας αρχής, οπότε προκύπτει κάποιο ρομάντζο, έστω και βραχύβιο. Ή άλλοτε πάλι ο σύντροφος του ήρωα είναι παράλληλα και το comic relief της ιστορίας μας, κάπως σαν τον βάρδο στον Γητευτή (οι ιστορίες του Witcher δανείζονται πολλά στοιχεία από το είδος αυτό) ή κάποιος κομψευόμενος πλην πονηρός δανδής (ξεπεσμένος ευγενής, εξόριστος πρίγκιπας, αρχοντόπουλο που το έσκασε, επαγγελματίας γόης.)

Ενδεικτικό της απλής ψυχολογίας των ηρώων σε αυτές τις ιστορίες είναι επίσης μια φράση του Ρόμπερτ Έρβιν Χάουαρντ (ο οποίος εξάλλου διατεινόταν πως η βαρβαρότητα θα σώσει τον κόσμο.) Γράφει λοιπόν στο Hour of the Dragon πως οι πολιτισμένοι άνθρωποι είναι κατά κανόνα πιο αγενείς από τους βαρβάρους, καθώς γνωρίζουν ότι μπορούν να είναι αγενείς χωρίς να τους ανοίξει κανείς το κεφάλι. Τον πρωταγωνιστή μας δεν τολμά κάποιος να τον ξεγελάσει, παρά την όποια «βαρβαρική του αγαθότητα» ή, αν καταφέρει να τον ξεγελάσει και να γλιτώσει με κεφάλι άσπαστο, σίγουρα τούτο θα αποτελέσει λόγο για συνέχεια της ιστορίας σε ένα επόμενο διήγημα ή βιβλίο. Ο ήρωας έχει καλή μνήμη και αναζητεί με επιμονή τον εχθρό του, όσα χρόνια ή χώρες και αν τον χωρίζουν από την αδικία.

Οι χάρτες, οι κόσμοι: συχνά, αλλά όχι πάντα, οι χάρτες λείπουν. Τούτο συμβαίνει γιατί οι ιστορίες ξίφους και μαγείας μπορεί να είναι εκτενή διηγήματα τύπου νουβέλας ή σύντομες ιστορίες που δεν έχουν ανάγκη από έναν χάρτη. Η ιστορία γενικά χτίζεται γύρω από τον ήρωα, ο κόσμος πλάθεται στα βήματά του. Δεν είναι λίγες οι ιστορίες που η δράση εξελίσσεται όλη σε έναν πύργο, ένα μπουντρούμι, ένα παλάτι, έναν λαβύρινθο. Σε μία τέτοια περίπτωση θα ήταν ίσως χρησιμότερη μία κάτοψη του κτίσματος παρά ένας χάρτης. Ένας άλλος λόγος μπορεί να είναι ότι ο κόσμος δεν είναι πλασμένος με κάθε λεπτομέρεια στο νου του συγγραφέα. Ο Χάουαρντ δανείζεται σκόρπια κομμάτια από ιστορικές και μυθολογικές περιόδους και ονόματα από τη Σαλαμπό του Φλομπέρ για την κοσμοπλασία του. Ο Μούρκοκ, του οποίου ο Έλρικ αποτελεί τον αντίποδα του Κόναν (είναι φιλάσθενος, μελαγχολικός και περίπλοκος) έχει μεν μιαν άρτια κοσμοπλασία να τον περιβάλλει αλλά ο συγγραφέας δεν χρειάζεται να μας τη θυμίζει σε κάθε διήγημα. Οι περιπέτειές του αποτελούν επεισόδια, κάποιες φορές μεμονωμένα, και η κοσμοπλασία δεν προσθέτει στην καθαυτό δράση όλες τις φορές. Αν το καλοσκεφτούμε, το sword and sorcery λειτουργεί καλύτερα σε μικρή κλίμακα. Περιορισμένες σελίδες ώστε να εστιάσουμε εκεί ακριβώς που πρέπει, στη δράση, στο ξίφος και στη μαγεία. Αν την πόλη την διασχίζει ένα ορμητικό ποτάμι δεν μας ενδιαφέρει, παρεκτός αν ο ήρωας πρέπει να το διαπλεύσει (οπότε και θα το αναφέρουμε). Αν το βουνό είναι γεμάτο σπήλαια δεν μας νοιάζει, μέχρι να χρειαστεί να τα εξερευνήσει ο πρωταγωνιστής προκειμένου να ξετρυπώσει θησαυρούς και τελώνια. Ο κόσμος χτίζεται σε κάθε βήμα, σε κάθε τέρας, σε κάθε παγίδα που θα αντιμετωπίσει ο πολεμιστής μας. Δεν υπάρχει σαν καμβάς για να τον γεμίσουν οι ήρωες με τις ζωές και τις πορείες τους, ισχύει το αντίθετο.

Το πρόβλημα με το είδος Ξίφος και Μαγεία είναι ακριβώς ότι έχει απλούς κανόνες, πράγμα που εξωθεί τον καθένα (αρχάριο ή απρόσεχτο ή φυγόπονο) να ασχοληθεί και να γράψει τέτοιες ιστορίες, πιστεύοντας πως δεν χρειάζεται να προσπαθήσει για να χτίσει έναν πρωταγωνιστή ή να σκεφτεί ιδιαίτερα την κοσμοπλασία του. Ως αποτέλεσμα έχουμε βαρετό γράψιμο, προβλέψιμα κείμενα, ιστορίες και ήρωες που όλοι κάτι θυμίζουν και μια γενικότερη κατάπτωση του είδους, καθώς ο αναγνώστης παύει σιγά σιγά να το εμπιστεύεται. Άλλο πρόβλημα που ανακύπτει τον τελευταίο καιρό είναι η θέση της γυναίκας στις κλασικού τύπου ιστορίες sword and sorcery. Η γυναίκα έχει παρόμοια χαρακτηριστικά σε κάθε ιστορία, είναι όμορφη, γοητεύεται από τον πρωταγωνιστή και πρέπει να τη σώσουν. Σπάνια ο ρόλος της ξεπερνάει αυτό το κλισέ και ακόμη σπανιότερα διαθέτει προσωπικότητα. Εδώ να αναφέρουμε πως στο παραπάνω ζήτημα συνάδει ένα άλλο βασικό χαρακτηριστικό του sword and sorcery: η έντονη σεξουαλικότητα. Όλοι θέλουν να ζευγαρώσουν και το πράττουν άμεσα, απενοχοποιημένα, απολαυστικά. Συχνά αυτό καταλήγει σε μία «εύκολη» απεικόνιση τω γυναικών, που παρουσιάζονται πάντα διαθέσιμες (και που, όπως ήδη είπαμε, δεν μπορούν παρά να είναι πάντα όμορφες).

 Ιστορίες τύπου sword and sorceresses (Lackey, Moore, Roberson) δοκίμασαν να διορθώσουν αυτή την παραφωνία, προβάλλοντας πολεμίστριες και μάγισσες συχνά δυνατότερες, ευφυέστερες ή πιο ταλαντούχες από τους αρσενικούς συντρόφους ή ανταγωνιστές τους. Αυτό δεν είναι κατ’ ανάγκη κακό, όμως ένας απρόσεχτος ή άπειρος συγγραφέας εύκολα θα φτάσει στο άλλο άκρο ακολουθώντας αυτή την πρακτική. Οπότε πάλι οδηγούμαστε στο ίδιο αποτέλεσμα από διαφορετικό δρόμο: βαρετό γράψιμο, προβλέψιμα κείμενα, ηρωίδες που όλες κάτι θυμίζουν. Το ίδιο το είδος είναι τόσο συνυφασμένο με την έννοια των κλισέ που μοιάζει να βουλιάζει κάτω από το βάρος τους…

[Tiger and Del, από τα πολλά βιβλία της Jennifer Roberson]

[ Η πολεμίστρια Τάρμα και η μάγισσα Κέθρυ σε μία από τις πιο εμβληματικές sword and sorceress σειρές ιστοριών.]

Μπορούμε να αποφύγουμε στα κείμενά μας ανάλογου τύπου ήρωες; Θα έλεγα πως όχι, κυρίως επειδή ο ηλιακός ήρωας είναι μία πολύ ευρεία έννοια που καλύπτει πολύ περισσότερες περιπτώσεις από όσες φανταζόμαστε. Παρακάτω σας έχω ετοιμάσει μερικά παραδείγματα ηλιακού ήρωα: σε κάποια πηγαίνει ο νους μας, ωστόσο σε κάποια δεν πηγαίνει. Με τίποτα. Και αυτό ακριβώς είναι το ενδιαφέρον.

1.      Χάρι Πότερ. Ο Χάρι Πότερ μεγαλώνει χωρίς γονείς, όπως πολλοί ηλιακοί ήρωες. Είναι ο ήρωας που θα πολεμήσει τον κακό, είναι αυτός που φοβάται ο Βόλντεμορτ πάνω από όλους. Είναι αυτός που ο παντοδύναμος Βόλντεμορτ δεν μπόρεσε να θανατώσει. Όχι μόνο αυτό, αλλά ο άρχοντας του σκότους σχεδόν έχασε ο ίδιος τη ζωή του όταν το προσπάθησε. Ο Χάρι Πότερ έχει αγαθή ψυχή (στοιχείο ένα), είναι χαρισματικός (στοιχείο δύο) είναι ορφανός (στοιχείο τρία) πεθαίνει για να σώσει τον κόσμο (στοιχείο τέσσερα) και ανασταίνεται (στοιχείο πέντε). Θα αναφέρω εδώ ότι ο Χάρι Πότερ κάποια στιγμή «ακουμπάει» ένα ακόμη στοιχείο που αφορά στον ηλιακό ήρωα, όχι από τα πιο κοινά αλλά εν πάση περιπτώσει αρκετά χαρακτηριστικό: την αποκαθήλωση του Πατέρα. Ο Τζέημς Πότερ αποδεικνύεται όχι τόσο άκακος και όχι τόσο σπουδαίος στα τελευταία μόλις κεφάλαια της επταλογίας. Ο ηλιακός ήρωας δεν είναι σπάνιο να έρχεται αντιμέτωπος, ή ακόμη και να εκτοπίζει, ή ακόμη και να σκοτώνει, τον Πατέρα.

2.      Νίο. Από τα πέντε στοιχεία που αναφέρω ως χαρακτηριστικά του Χάρι Πότερ, η ορφάνια είναι το μόνο που διαφέρει. Από την άλλη, δεν είμαστε σίγουροι ούτε για αυτό, καθώς ο Νίο είναι ένας ασύλληπτα μοναχικός τύπος. Δεν υπάρχει τίποτα που να υπονοεί ότι έχει ή είχε ποτέ κάποια οικογένεια. Δείχνει κοινωνιοπαθής, άκρως δυσλειτουργικός σε συναισθηματικό επίπεδο και φαίνεται πως η όποια κοινωνικότητά του περιορίζεται σε περιστασιακές συναντήσεις και δοσοληψίες με τύπους εθισμένους σε κάθε λογής ουσίες. Ο Νίο μοιάζει να ξεφύτρωσε από το χώμα ή να έπεσε από τον ουρανό. Κανένα σχόλιο δεν θα κάνω πάνω στο γεγονός ότι ο έρωτας της ζωής του λέγεται Τριάδα, ότι πεθαίνει μέσα σε ένα δωμάτιο που φέρει στην πόρτα τον αριθμό 303, ή ότι λαμβάνει τη βοήθεια και την καθοδήγηση του Μέντορα (Μορφέας). Θέλετε και σύγκρουση με τον Πατέρα; Ο Νίο, και ως Τόμας Άντερσον ακόμη, έχει πρόβλημα με τις εξουσίες, τις ιεραρχίες (problem with authorities). Κάθε επανάσταση ενάντια στα παγιωμένα, είτε αντιλήψεις είτε καθεστώτα, αποτελεί, στην ουσία, μία επανάσταση εναντίον του Πατέρα.

3.      Άριελ Μάντο. Όσοι ξέρετε την αγάπη που τρέφω για την Τόμας, ιδιαίτερα για το βιβλίο της The End of Mister Y πιθανώς περιμένατε μία αναφορά. (Η χρήσιμη πληροφορία της ημέρας: το όνομα Ariel Manto προκύπτει από τον αναγραμματισμό της φράσης I am not real).  Λοιπόν η Άριελ αναζητά έναν καθηγητή που χάθηκε. Στην προσπάθειά της να τον βρει, πέφτει πάνω σε μία σπάνια έκδοση ενός βιβλίου που θεωρείται καταραμένο. Όποιος το διαβάζει πεθαίνει. Αποδεικνύεται ότι δεν πεθαίνουν όσοι το διαβάζουν, αλλά μάλλον μπλέκουν στην Τροπόσφαιρα, ένα νοητικό πεδίο όπου σμίγουν οι συνειδήσεις των ανθρώπων και από όπου κάποιος μπορεί, κυριολεκτικά, να μπει στο νου ενός άλλου ανθρώπου. Τούτο το συναρπαστικό το γνωρίζουν και άλλοι, πρόσωπα όχι αγαθών προθέσεων, και σύντομα η Άριελ πρέπει να σώσει τον κόσμο, ή σωστότερα, να τον επανεκκινήσει. Η Άριελ έχει Μέντορα, έναν ξεπεσμένο θεό που κάποτε υπήρξε ο Απόλλωνας. Η Άριελ ερωτεύεται έναν πρώην ιερέα ονόματι Άνταμ. Η Άριελ χάνει τη ζωή της, την συνείδησή της, στην ουσία ο κόσμος όλος χάνεται αλλά τελικά ξαναγεννιέται, από κάτι πολύ μικρό, όπως, πιθανώς, συνέβη και στο μακρινό παρελθόν της δημιουργίας. Σε όλο το βιβλίο δεν έχουμε ξεκάθαρα στοιχεία για την καταγωγή της Άριελ. Μοιάζει και εκείνη μόνη και ελαφρώς απόκληρη. Κάνει παρέα με έναν υπερευαίσθητο Γερμανό ομοφυλόφιλο και σχεδόν με κανέναν άλλο. Φαίνεται πως η μοναχικότητα και το αίσθημα ότι ο ήρωάς μας είναι ξένος με τον κόσμο είναι μια βασική προϋπόθεση για να σώσει κανείς τον κόσμο.

4.      Πωλ Ατρείδης. Είναι ο αναμενόμενος, σώζει τον κόσμο, χάνει τον πατέρα του. Τον περίμεναν, τον προφήτεψαν, τον πιστεύουν, τον ακολουθούν, έχει τη δύναμη να ανατρέψει τις διαπλανητικές πολιτικές ισορροπίες και το πράττει. Ένα ενδιαφέρον και άξιο προς ανάλυση στοιχείο είναι ότι ο Πωλ δαμάζει τα σκουλήκια, δεν τα εξουδετερώνει. Έχει φυσικά καθοδήγηση για να το πετύχει αυτό, αλλά, παρ’ όλα αυτά, είναι σχεδόν κοινό χαρακτηριστικό κάθε ηλιακού ήρωα να δαμάζουν τα στοιχεία της φύσης. Θα το βρούμε επίσης στον Ιππότη του Chevalier Leon (κάποιοι λένε πως αυτό δεν είναι παρά ένα ψευδώνυμο του Γιώργου Προκοπίου, που παρουσιάζεται ως μεταφραστής του έργου). Ο Άιγγελ (Άγγελος; Αγγελικός;) προσπαθεί να πολεμήσει το δράκο κατά μέτωπο και κατακαίγεται. Τον δαμάζει, όμως, στο τέλος. Και επίσης σώζει τον κόσμο.

5.      Φρόντο Μπάγκινς. Για κάθε λόγο που μπορείτε να φανταστείτε. Τσεκ ορφάνια, τσεκ καλή καρδιά, τσεκ αυτοθυσία, τσεκ σώζω τον κόσμο (χάνοντας, ωστόσο, τον κόσμο σε προσωπικό επίπεδο). Το Ένα Δαχτυλίδι ξεκινά από το Ίμλαντρις για το Νότο την 25^η Δεκέμβρη και καταστρέφεται την 25^η Μαρτίου (ημέρα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου και για τους Καθολικούς). Σε αναλύσεις άλλες μπορεί να δείτε να υποστηρίζουν ότι ο Φρόντο και ο Άραγκορν αποτελούν, στην ουσία, το ίδιο πρόσωπο: ο τελευταίος αποτελεί την εξωτερική εκδήλωση του πρώτου. Ο Άραγκορν γίνεται ο βασιλιάς που οι άνθρωποι θα πιστέψουν, θα ακολουθήσουν, θα λατρέψουν, γίνεται θεραπευτής (άλλο χαρακτηριστικό ενός ηλιακού ήρωα) μόνο και μόνο επειδή ο Φρόντο έχει επιτύχει ως εσωτερικός βασιλιάς προηγουμένως, αντιμετωπίζοντας σκοτάδια που ο Άραγκορν ποτέ δεν διανοήθηκε. Πρώτα πρέπει να θριαμβεύσει ο εσωτερικός κόσμος για να λάμψει ο εξωτερικός. Πρώτα πρέπει να αλλάξουν οι άνθρωποι και μετά ο κόσμος.

6.      Γιοργκ Άνκραθ: ο πιο αντισυμβατικός στη μικρή μας λίστα (μάλλον όχι, σας φυλάω και καλύτερο). Ωστόσο, αν βάλουμε στην άκρη τις αγριότητες του Γιοργκ και την προβληματική έως ανύπαρκτη ηθική του (που όπως αποκαλύπτεται αποτελούν απόρροια μιας εξαιρετικά πονεμένης παιδικής ηλικίας) ο Γιοργκ διαθέτει το πακέτο του ηλιακού ήρωα. Είναι αποκομμένος από τον πατέρα του, τον οποίο θα αντιμετωπίσει κάποια στιγμή. Έχει χάσει οικείους του (μερικούς τους έχει σκοτώσει αυτός, φευ). Είπα πιο πάνω ότι η ηθική του είναι ανύπαρκτη; Λάθος. Ο Γιοργκ διαθέτει μία ηθική που μονάχα αυτός καταλαβαίνει. Προς το τέλος της ιστορίας ωστόσο μια πιο κοινώς αποδεκτή αίσθηση ηθικής μοιάζει να ανθίζει στην ψυχή του. Ώσπου, μαντέψτε, πεθαίνει για να σώσει τον κόσμο. Για να μην αναφερθούμε στο σχεδόν αρχετυπικό τίτλο Πρίγκιπας των Αγκαθιών, Βασιλιάς των Αγκαθιών, Αυτοκράτορας των Αγκαθιών. Δηλαδή, πραγματικά.

7.      Οιδίποδας. Τα έχουμε όλα εδώ, πιστέψτε με. Ο μύθος είναι γνωστός. Ο ήρωας σκοτώνει τον πατέρα του και ζευγαρώνει με την μητέρα του. Πέρα από τις άπειρες φροϋδικές προεκτάσεις του ζητήματος θα σταθώ στα παρακάτω: ο Λάιος, ο πατέρας του Οιδίποδα, δεν είναι διόλου καλός άνθρωπος. Το ότι ο γιος του τον σκοτώνει αποτελεί εκπλήρωση μίας κατάρας που σέρνει πάνω του ο Λάιος επειδή κάποτε, φιλοξενούμενος στα ανάκτορα του Πέλοπα, βίασε τον γιο του οικοδεσπότη του, Χρύσιππο. Άρα εδώ σαφώς ο Λάιος αντιπροσωπεύει το σκότος, το παλαιό, αυτό που πρέπει να εκριζωθεί για να βλαστήσει το φρέσκο. Ο Οιδίποδας είναι και αυτός σημαδεμένος με την κατάρα, αλλά εκτός από αυτό σώζει τη Θήβα από τη μάστιγα της Σφίγγας και για όσο βασιλεύει, βασιλεύει καλά. Η πόλη ευημερεί όπως ποτέ δεν συνέβη επί Λάιου. Άρα στην κλίμακα της πόλης της Θήβας, τουλάχιστον, ο Οιδίποδας έχει σώσει τον κόσμο. Στο τέλος σώζει ακόμη μία φορά τον κόσμο από την θανατηφόρα επιδημία επιλέγοντας να εγκαταλείψει την πόλη, αυτοτιμωρούμενος με τύφλωση για το έγκλημά του. Η τύφλωση εδώ έχει αξία μυητική, καθώς, πράττοντας αυτό, ο Οιδίποδας έχει εξιλεωθεί στα μάτια των θεών και θα περάσει σε ένα άλλο επίπεδο πραγμάτωσης και πιθανώς στη θέωση. (Και επίσης: τύφλωση ίσον θάνατος, αλλά η θέωση/δικαίωση που έπεται στην τραγωδία Οιδίπους επί Κολωνώ ισοδυναμεί με αναγέννηση, με ανάσταση.)

8.      Ιούδας Ισκαριώτης (όμως, μόνο στον Τελευταίο Πειρασμό). Στο έργο του Καζαντζάκη ο Ιούδας αναδεικνύεται σε κεντρική φιγούρα. Ο Ιούδας είναι ένας μοναχικός, στρυφνός άνθρωπος, που επίσης μοιάζει να έχει πέσει από του ουρανό ή να φύτρωσε από τα χώματα. Κανείς δεν είναι φίλος του, κανείς πραγματικά δεν τον γνωρίζει. Πέρα από μερικές σκόρπιες αναμνήσεις του Ιησού από το κοινό παρελθόν τους, ο Ιούδας είναι απροσπέλαστος και άγριος σαν λύκος. Αυτός σηκώνει τελικά το μεγαλύτερο σταυρό, το πιο μεγάλο μαρτύριο: ηθελημένα, θα προδώσει τον φίλο και δάσκαλό του επισύροντας επάνω του το αιώνιο ανάθεμα. Άλλος τρόπος στην κοσμοπλασία του Καζαντζάκη δεν υπάρχει προκειμένου να σταυρωθεί ο Χριστός και να σωθεί ο κόσμος. Ο ίδιος ο Ιησούς παραδέχεται πως είναι πιο αδύναμος από τον Ιούδα και για αυτό ο Θεός του ανέθεσε την πιο εύκολη αποστολή: να σταυρωθεί και να πεθάνει.

Κάθε quest λοιπόν κρύβει ένα ψήγμα μεσσιανισμού, ας μην γελιόμαστε. Ακόμη και αν δεν είναι το αρχικό ζητούμενο, θα προκύψει στην πορεία. Σε παλιές και σύγχρονες ιστορίες εξίσου. Με πρόσωπα κάθε φύλου, πλέον (και ευτυχώς). Θα μπορούσα να συνεχίσω με άπειρα άλλα παραδείγματα, από τον βασιλιά Αρθούρο μέχρι τον Άλφρεντ όπως απεικονίζεται στα Σαξονικά Χρονικά του Μπέρναρντ Κόρνγουελ, από τον Θησέα μέχρι τον Ράμα και τη μάχη με τον Ράβανα και μέχρι την μικρή Μόμο που γίνεται Μεσσίας και σώζει τον χαμένο χρόνο των ανθρώπων. Αυτό που αξίζει να παρατηρήσει κάποιος εδώ δεν είναι πόσοι πολλοί γράφουν (ή γράφουμε) το ίδιο, αλλά με πόσες πολλές παραλλαγές μπορεί αυτό να γίνει. Τι προεκτάσεις μπορεί να δοθούν και πόσες ιστορίες μπορεί να βλαστήσουν.

[Χάρβεϊ Καϊτέλ ως Ιούδας Ισκαριώτης και Γουίλεμ Νταφόε ως Ιησούς, στην ταινία Ο Τελευταίος Πειρασμός του Χριστού του Μάρτιν Σκορτσέζε (1988)].

Η ιστορία τελειώνει όταν έχουν λυθεί όλα τα ζητήματα που θέσαμε. (Ακόμη και το έργο του Έντε, Ιστορία Χωρίς Τέλος, έχει τέλος, και μάλιστα πολύ σωστό. Και αισιόδοξο.) Όταν λοιπόν έχει πληρωθεί και ολοκληρωθεί όχι μόνο η κυρίως πλοκή, αλλά και όλες οι λοιπές μικρότερες πλοκές (subplots) με τις οποίες διανθίσαμε τον κυρίως κορμό του έργου μας, μπορούμε να πούμε πως ήρθε η ώρα να τελιώσουμε την ιστορία μας. Όταν οι ήρωές μας έκαναν όσα έπρεπε. Όταν έχει λυθεί το αίνιγμα, όταν έχει νικηθεί ο δράκος, όταν ο πρίγκιπας παντρευτεί την καλή του. Ή όταν αποδειχτεί πως δεν υπάρχει πια δράκος να νικηθεί ή πρίγκιπας για να βασιλέψει. Τέλος πάντων το τέλος έρχεται όταν δεν έχει πλέον η πένα μας τίποτα να προσθέσει σε όσα ήδη έχουν ειπωθεί. Αν όμως δεν έχουμε λύσει όλα μας τα ζητήματα η ιστορία μας δεν έχει τελειώσει και αν την τελειώσουμε εμείς, επειδή στερέψαμε από έμπνευση ή εργατικότητα, τότε θα φαίνεται μισή. Πιο κάτω θα εξετάσουμε μερικούς από τους γνωστότερους τρόπους που μπορεί να αποδώσουν ως τελείωμα της ιστορίας μας. Αναλόγως που μας οδηγεί η πλοκή, μπορούμε να επιλέξουμε έναν από αυτούς ή κάποιον συνδυασμό.

·       Όταν η ιστορία δίνει την εντύπωση πως έκλεισε ένας κύκλος. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα πως γυρνάμε στην αρχή, αλλά ότι το τέλος θυμίζει στον αναγνώστη την αρχή. Μία εικόνα, ένα σκηνικό, ένας ήχος. Ο ήρωας βρίσκεται σε περιβάλλον ανάλογο με το αρχικό περιβάλλον, ή με την αρχική κατάστασή του. Σε πιο ακραίες περιπτώσεις (λογοτεχνίας είδους, κυρίως) μπορεί να δημιουργείται η αίσθηση της «λούπας», της αέναης επανάληψης. Κλείσιμο κύκλου έχουμε στο εξαιρετικό End of Mister Y της Σκάρλετ Τόμας –και ίσως μία αμυδρή υπόνοια για κάποιου είδους λούπα και επανάληψη – ωστόσο επανάληψη ολόκληρης της ανθρώπινης ιστορίας.

·       Όταν η ιστορία, στο τελείωμά της, «δένει» με κάποιο στοιχείο ή κατάσταση που παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια της αφήγησης και που, ενδεχόμενα, δεν έκανε τόση εντύπωση κατά την πρώτη αυτή παρουσία. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, την ταινία Υπόθεση Καρλίτο. Ο Καρλίτο προσπαθεί να ξεφύγει από ένα μακρύ παρελθόν στην παρανομία και την τελευταία στιγμή, αντίθετα με ό,τι αναμένεται, αποτυγχάνει. Κάποιος Μπένυ από το Μπρονξ πυροβολεί τον Καρλίτο και η ιστορία τελειώνει. Τώρα, ο Μπένυ ήταν ένας φιλόδοξος νεαρός εγκληματίας που παρουσιάστηκε νωρίτερα στην ιστορία. Ο Καρλίτο, αποφασισμένος να αλλάξει ολότελα ζωή, τον έχει αφήσει, λανθασμένα όπως αποδεικνύεται, να ζήσει. Άρα λοιπόν η απόφαση του Καρλίτο και η εμμονή του σε αυτήν είναι εκείνη που τελικά στρέφεται εναντίον του και τον καταστρέφει.

·       Όταν η ιστορία φτάνει στο τέλος της και μας αφήνει με το (ευχάριστο ωστόσο) αίσθημα ότι η ιστορία δεν τελείωσε. Προσοχή, δεν είναι ανολοκλήρωτη η ιστορία. Απλώς οι τελευταίες σκηνές μας δημιουργούν την εντύπωση πως το μέλλον των ηρώων εγκυμονεί εκπλήξεις. Τρανό παράδειγμα σε αυτό η τελευταία παράγραφος στο έργο της Μάργκαρετ Μίτσελ Όσα Παίρνει ο Άνεμος. «Θα γυρίσω στο σπίτι, στην Τάρα. Θα γυρίσω στο σπίτι και θα σκεφτώ έναν τρόπο να τον ξανακερδίσω. Στο κάτω- κάτω, αύριο είναι μία καινούρια μέρα». Θα γυρίσει όντως στο πατρικό της η Σκάρλετ Ο’Χάρα; Θα τα καταφέρει να ξανακερδίσει τον καλό της; Στην πραγματικότητα δεν μας νοιάζει. Δεν έχει σημασία. Αυτή η μήτρα των διαφορετικών επιλογών που μας προσφέρεται, μας εξάπτει τη φαντασία και το συναισθηματικό κόσμο κατά τρόπο εξαιρετικά εύστοχο, ώστε δεν έχουμε ανάγκη από ένα «στέρεο και σίγουρο» τέλος.

·       Όταν η ιστορία, στο τέλος της, μας επιφυλάσσει κάποιου είδους ξεπλήρωμα, ή αποκατάσταση, με άλλα λόγια, την κάθαρση. Αυτός ο τρόπος είναι ίσως ο κλασικότερος, ο πιο συνηθισμένος. Δεν είναι απαραίτητο να πρόκειται για καλό τέλος. Μπορεί απλώς να αποκαλύπτεται κάποιο μυστικό ή να ολοκληρώνεται ένα ταξίδι. Πάντως όταν επιλέγουμε ένα τέτοιο τέλος οφείλουμε να οδηγήσουμε τον αναγνώστη σε ένα αίσθημα πλήρωσης. Να μην μένουν ερωτηματικά και να νιώθουμε ότι η περιπέτεια, ο σκοπός των ηρώων μας, ολοκληρώθηκε.

·       Μπορούμε επίσης να επιλέξουμε να τελειώσουμε την ιστορία μας με έναν επίλογο. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι ολοκληρώνουμε ό,τι έχει «μείνει στον αέρα» από την αφήγησή μας, ή ότι ενδεχόμενα

·       -κάνουμε μία «βουτιά» στο μέλλον των ηρώων. Ένας μήνας μετά. Πέντε χρόνια μετά. Συμβαίνει σε ταινίες και σε βιβλία εξίσου. Πέντε χρόνια μετά, η Τζέην Έυρ θα έχει γεννήσει τον γιο του αγαπημένου της Έντουαρντ Ρότσεστερ, του οποίου η όραση έχει αποκατασταθεί σε σημείο να μπορεί να δει πολύ καθαρά πως ο μικρός «έχει κληρονομήσει τα σκουρόχρωμα μάτια του πατέρα του».

·       Ένας άλλος τρόπος τελειώματος είναι όταν δεν υπάρχει μονάχα μία λύση για το δράμα μας. Ένας από τους χαρακτήρες ανακεφαλαιώνει το ζητούμενο και δίνει μία ή δύο ή και περισσότερες εξηγήσεις. Είναι τρελή η ηρωίδα ή όχι; Είναι όλο αυτό μία παραίσθηση ή όχι; Είναι αποτέλεσμα ενός ψυχολογικού πειράματος; Είναι αληθινό; Σε σενάρια σύγχρονων ταινιών απαντώνται συχνά τέτοια τεχνάσματα. Στην ταινία Inception η σβούρα θα γυρίζει αιώνια, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

·       Φυσικά, μπορούμε απλώς να τελειώσουμε την ιστορία μας με αυστηρά χρονολογική σειρά. Πράγμα που σημαίνει πως έχουμε σκαλίσει το πλάνο μας και ξέρουμε ακριβώς πιο θα είναι το τελευταίο συμβάν στην αφήγησή μας. Οπότε αυτό θα περιγράψουμε στο τέλος.

·       Ή μπορεί να τελειώσουμε με την εκπλήρωση μίας προφητείας. Στη λογοτεχνία είδους αυτό απαντάται πολύ περισσότερο και έχει άμεση σχέση με αυτό που ήδη αποκαλέσαμε ξεπλήρωμα, καθώς και με τη σύνδεση με το τυχαίο σημείο στην αφήγηση. Είναι απλώς πιο εξειδικευμένος τρόπος να τελειώσει μία ιστορία. Η προφητεία υπάρχει και η λειτουργία της είναι ίσως σκαιή και δυσδιάκριτη σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας. Τι σήμαιναν τα λόγια της γριάς τσιγγάνας; Πώς ερμηνεύεται το όνειρο της πριγκίπισσας; Τι σημαίνουν οι τυχαίοι ρούνοι που γλίστρησαν από το πουγκί του τυφλού σοφού; Αλλά ακόμη καλύτερα θα λειτουργήσει αν σε όλη την ιστορία νομίζουμε ότι οι προφητείες, οι χρησμοί, η προοικονομία, έδειχναν ένα συγκεκριμένο πράγμα, ενώ στο τέλος να αποκαλύπτεται με μία ανατροπή ότι τελικά έδειχναν και εννοούσαν κάτι άλλο. Πράγμα το οποίο μας οδηγεί στην τεχνική της

·       -τελευταίας ανατροπής. Σκεφτείτε το Fight Club του Chuck Palahniuk.  Η ιστορία ολόκληρη έχει μία πορεία και η πορεία αυτή ανατρέπεται την τελευταία στιγμή. Ομοίως και στην ταινία The Prestige. Η τελική ανατροπή χτίζεται και πλέκεται με μοναδική μαεστρία, από την πρώτη στιγμή, είναι μπροστά στα μάτια μας αλλά αδυνατούμε να την αντιληφθούμε όπως συμβαίνει με κάθε επιτυχημένο ταχυδακτυλουργικό κόλπο. Η σωστή ανατροπή μπορεί να εκτινάξει τον ενθουσιασμό ενός αναγνώστη στα ύψη και να τον κάνει να θυμάται την ιστορία μας για πολύ καιρό αφότου θα έχει κλείσει το βιβλίο. Προσοχή όμως, άλλο ανατροπή και άλλο εκτροχιασμός. Όσο εντυπωσιακή είναι η ανατροπή όταν γίνεται σωστά άλλο τόσο ανούσια και βλακώδης φαντάζει όταν γίνει κακότεχνα.

Για να επιστρέψουμε στον τίτλο του άρθρου: Η Ιστορία Χωρίς Τέλος όχι μόνο έχει τέλος αλλά θα μπορούσε κανείς να πει ότι έχουν χρησιμοποιηθεί οι περισσότερες από τις παραπάνω τεχνικές. Υπάρχει αίσθημα επιστροφής στην αρχική κατάσταση, το τέλος έρχεται με αυστηρά χρονολογική σειρά, υπάρχει το στοιχείο της εκπλήρωσης της προφητείας (και με το παραπάνω, καθώς ο Μπάστιαν είναι ο πολυαναμενόμενος μεσσίας) υπάρχει τελική ανατροπή και φυσικά το βιβλίο μας αφήνει με την αίσθηση ότι έπονται πολλές ακόμη εκπλήξεις...αλλά αυτό, όπως γράφει ο Έντε, είναι μία ιστορία που θα διηγηθούμε κάποια άλλη φορά.

Είναι αλήθεια αυτό, αλλά επίσης είναι αλήθεια ότι δεν μπορείς να γράφεις μονάχα για το τραύμα σου (διότι ο αναγνώστης θα βαρεθεί) ή πάντως δεν μπορεί να γράφεις διαρκώς για το τραύμα σου με τον ίδιο (ψυχαναλυτικό, αυτοκατακριτικό, νοσταλγικό, ό,τι θέλετε) τρόπο. Η ενδοσκοπική αυτή θεώρηση έχει δυστυχώς γίνει αποδεκτή από μεγάλη μερίδα της προοδευτικής διανόησης, διότι είναι αλήθεια ότι το να γράφει κανείς για το τραύμα του και τον προσωπικό του σκοτάδι θέλει κουράγιο και ενέχει κάποιον βαθμό αυτοέκθεσης. Από κει και ύστερα όμως το κουράγιο αυτό δεν είναι κουράγιο αλλά επίδειξη. Το τραύμα παύει να γίνεται τραύμα και γίνεται τσίχλα που μασάνε όλοι επειδή έτσι είναι ο συρμός. Το τραύμα και η ενδοσκόπηση (όσο πιο μίζερα έζησες τόσο πιο καλά) γίνεται ακόμη ένα στερεότυπο στο πλαίσιο που λέγαμε στο πρώτο μέρος του παρόντος άρθρου. Προσβάλλοντας έτσι και την αισθητική μας και τους ανθρώπους που βιώνουν όντως κάποιο τραύμα.

Ανατρέχοντας στο Δάσκαλο Στανισλάφσκι, θα συναντήσουμε μία πολύ επιτυχημένη περιγραφή των στερεοτύπων αυτών, που ταιριάζει θαυμαστά και στα ζητήματα της δημιουργικής γραφής: Μπορεί κανείς να απεικονίσει στη Σκηνή ένα θεατρικό πρόσωπο με γενικούς προσδιορισμούς: έμπορος, στρατιώτης, αριστοκράτης, χωρικός….ο στρατιωτικός στέκεται στητός και αλύγιστος…ο χωριάτης φτύνει, φυσάει τη μύτη του χωρίς μαντίλι…ο αριστοκράτης εμφανίζεται πάντα με ψηλό καπέλο. Όλα αυτά είναι στερεότυπα υποκριτικά τεχνάσματα γενικού χαρακτήρα που τάχα απεικονίζουν ορισμένο πρόσωπο. …έτσι λοιπόν….ο Βάσια (ένας μαθητής του Στανισλάφσκι, στο παράδειγμα αυτό) μας έδωσε κάθε τί που θα μπορούσε να θεωρηθεί πως απεικονίζει κάποιον έμπορο. Αλλά αυτό δεν ήταν η εικόνα κάποιου συγκεκριμένου ρόλου. Δεν ήταν ποτέ ένας απλός έμπορος, ήταν ο «έμπορος» μέσα σε εισαγωγικά.

Μην φανταστείτε δυστυχώς πως οι συγγραφείς σήμερα δεν υποπίπτουν σε παρόμοια σφάλματα. Μπορεί το είδος των χαρακτήρων να διαφέρει. Και για να έρθουμε στα δικά μας, σκεφτείτε το έτσι: Η Μάγισσα, ο Μάγος, ο πολεμιστής, ο ιερέας. Ο μάγος είναι βλοσυρός και απρόσιτος, ο πολεμιστής τολμηρός και βάρβαρος και θα φάει το ψητό του με τα χέρια, η μάγισσα δελεαστική και επικίνδυνη. Αν δώσουμε μονάχα αυτά (χωρίς άλλο βάθος, χωρίς πρωτοτυπία) τότε δεν έχουμε γράψει για ένα μάγο αλλά για τον «μάγο» μέσα σε εισαγωγικά, σαν τον «έμπορο» του καημένου Βάσια. Έχουμε τον αστυνομικό που είναι σκληρός και δεν εμπιστεύεται κανέναν. Είναι «ο αστυνομικός» όπως τον φέρνουμε όλοι στο νου μας και τίποτα περισσότερο. Έχουμε τον άρχοντα που είναι αυστηρός και καμιά φορά καλόγνωμος, είναι «ο άρχοντας» και κανένας άλλος. Όλοι μία πλειάδα χαρακτήρων που τους έχουμε ξαναδεί, να φοράνε τα ίδια ρούχα, να μας λένε τα ίδια λόγια, να κάνουν τα ίδια πράγματα. Μία κομέντια ντελ άρτε που ταξιδεύει με τα φτερά του fantasy. Η αξία τέτοιων χαρακτήρων σε ένα μυθιστόρημα είναι όταν τους εναποτίθεται ο ρόλος ενός ήρωα επίπεδου, ενός ήρωα που δεν εξελίσσεται, σύμφωνα με τον ορισμό το Φόρστερ που ήδη εξετάσαμε για τους ανάγλυφους και τους επίπεδους χαρακτήρες, ενός ήρωα που η παρουσία του αποτελεί κάποιου είδους ανάπαυλα μέσα στον κυκεώνα των εξελίξεων δεδομένου ότι ξέρουμε τι ακριβώς έχουμε να περιμένουμε από αυτόν και η εμφάνισή του μας ξεκουράζει, μας κάνει να αισθανόμαστε ασφάλεια. Επίσης ειπώθηκε ότι τέτοιοι χαρακτήρες θέλουν λίγη δουλειά για να πλαστούν –επειδή είναι ήδη έτοιμοι. Μία φράση για δαύτους, μισή σειρά περιγραφής έχει επισύρει στη συνείδηση του αναγνώστη όλα όσα χρειάζεται για να τους γνωρίσει, για να τους δει ζωντανούς μπροστά του. Ναι, μόνο που δεν μπορεί να βασιστεί μυθιστόρημα εξ’ ολοκλήρου σε αυτούς.

Δεν καταδικάζονται τέτοιοι ήρωες, ή σωστότερα, δεν καταδικάζονται τέτοιες προσεγγίσεις. Ο κίνδυνος που εδώ επισημαίνεται είναι ότι συχνά οι συγγραφείς που καταφεύγουν στη χρήση στερεοτύπων δεν έχουν κάτι πέρα από αυτά για να διανθίσουν την αφήγησή τους. Χαρακτήρες στερεότυπα από τη μία, πλοκές κονσέρβα από την άλλη. Στο διαδίκτυο θα βρεθούν πολλές σελίδες που εξηγούν πώς και τι και πότε πρέπει να γράφουμε στο σενάριο ή στο μυθιστόρημά μας το ένα ή το άλλο ζήτημα. Η λούπα ρομάντζο /αδιέξοδο /διάσωση αποτελεί μία υπεραπλούστευση αυτής της κονσέρβας. Η πυραμίδα Freytag φαίνεται να συναινεί σε τέτοιες δομές, αλλά με μία βασική διαφορά: η πυραμίδα φτιάχτηκε για να περιγράψει τις φυσικές τάσεις στις δομές μίας ιστορίας, μίας αφήγησης, και όχι για να επιβάλει αυτές τις δομές ως αφηγήσεις, από μόνες τους. Κατά την προσωπική μου άποψη μία πρωτότυπη χρήση μη πρωτότυπων στερεοτύπων αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες συγγραφικές προκλήσεις. Η κατάταξη του Campbell και ο κύκλος του Hero’s Journey μελετά τα πρότυπα (μαζί με τις αιτίες τους, τον ψυχαναλυτικό συμβολισμό και την μυητική τους αξία) και δεν νουθετεί να τα ακολουθήσει κάποιος σώνει και ντε.

Έτσι λοιπόν ο συγγραφέας πρέπει σαν τον καλό ηθοποιό να έχει την ικανότητα να μεταμορφώσει τον εαυτό του σε κάποιον άλλο. Να έχει τη δυνατότητα να πλάσει χαρακτήρες που να μην έχουν σχέση με τον ίδιο, με τα βάσανά του, ή πάντως αν έχουν, να μπορεί να το καλύψει επαρκώς. Υπάρχει στη Σκηνή ένας κανόνας, ότι ο καλός ηθοποιός πρέπει να μπορεί να τσαλακώσει την εικόνα του. Ομοίως πρέπει και ο συγγραφέας να μην φοβάται να τσαλακώσει τον ήρωά του. Και επειδή ήδη ειπώθηκε ότι συχνά οι συγγραφείς γράφουν για τραύματα, να ξέρετε ότι το να τσαλακώσει ένας συγγραφέας τον ήρωά του δεν έχει να κάνει με τα βάσανα που θα τον βάλει να αντιμετωπίσει. Έχει να κάνει με τη διάθεσή του να τον παραχαϊδέψει. Για παράδειγμα, η ακραία Ιστορία του Ματιού του Ζωρζ Μπατάιγ είναι ένα καθαρά ψυχαναλυτικό αφήγημα, του οποίου ο δημιουργός είχε την τιμιότητα να παραδεχτεί την ψυχαναλυτική του αξία για τον ίδιο (και την πιθανότητα της μηδενικής του αξίας για οποιονδήποτε άλλον), καθώς και ότι συγκεκριμένοι επαγγελματίες του είχαν συστήσει να ‘ξεκαπνίσει’ όσα τον βάραιναν με ανάλογο τρόπο. Από κει και πέρα το γράψιμο αυτό έγινε συρμός και είναι αδιάφορο πόσο πόνο θα αντιμετωπίσει ο χαρακτήρας, πόσα ούρα θα καταπιεί (και κυριολεκτούμε, αν πρόκειται για έργα σαν την Ιστορία του Ματιού) ή πόσο ξύλο θα φάει. Η αίσθηση του παραχαϊδέματός του δεν μας αφήνει στιγμή. Πίσω από κάθε τέτοιο έργο κρύβεται ένας φιλάρεσκος ή και αυτάρεσκος συγγραφέας. Ένας που λέει: «κοίτα τι πέρασα και πώς τολμώ να μιλήσω για αυτό. Δεν είμαι σπουδαίος;».

Το να βρωμίσεις τον ήρωά σου, τον χαρακτήρα σου, έχει να κάνει με το να τον βάλεις να αντιμετωπίσει καταστάσεις που μπορεί να κάνουν το μέσο αναγνώστη να νιώσει άβολα. Αλλά να μην το κάνεις επειδή θέλεις να νοιώσει άβολα ο οποιοσδήποτε, να μην το κάνεις για να είσαι μοντέρνος, να μην το κάνεις για να προκαλέσεις και να κουβεντιάζουν μετά για σένα. Να το κάνεις για να εξερευνήσεις τα δικά σου όρια, όχι την υπομονή και τις αντοχές του ανθρώπου που θα σε διαβάσει. Όσο διαδραστική είναι η ανάγνωση, επικοινωνία δηλαδή συγγραφέα και αναγνώστη, τόσο μοναχική πρέπει να είναι η γραφή και δημιουργία. Εκείνη τη στιγμή που γράφεις δεν υπάρχει και δεν πρέπει να υπάρχει ο αντίχτυπος που θα προκαλέσει αυτό που γράφεις. Δεν πρέπει να υπάρχει τέτοιο κίνητρο στο έργο σου. Εκείνη τη στιγμή πρέπει να υπάρχεις μονάχα εσύ και αυτό που γράφεις. Για αυτό έργα σαν την Ιστορία του Ματιού έχουν μία τιμιότητα που δεν έχουν κατόπιν οι μιμητές του Μπατάιγ. Για αυτό ο Τελευταίος Πειρασμός είναι αριστούργημα και όσοι καταπιάστηκαν μετά με το θέμα για να προκαλέσουν, έγραψαν απλώς ενοχλητικές ανοησίες.

Στην δημιουργία ενός ρόλου ο Στανισλάφσκι συστήνει μία μέθοδο που παραθέτω, επειδή θεωρώ πως μπορεί να φανεί χρήσιμη. Ο δάσκαλος ζητά από έναν νεαρό ηθοποιό να περπατήσει σαν γέρος, να καθίσει σαν γέρος, να τρέξει σαν γέρος. Ο ηθοποιός προσποιείται το γέρο, αλλά ο δάσκαλος τον σταματά. «Όχι, πρέπει να σκεφτείς τι σημαίνει να είσαι γέρος. Σημαίνει άλατα, σημαίνει κλειδώσεις που πονάνε, σημαίνει δυσκολία στην κίνηση, ακαμψία στα άκρα, σημαίνει ανασφάλεια σε κάθε βήμα, επειδή ο γέρος μπορεί να μην βλέπει καλά». Ο ηθοποιός πάλεψε να βαδίσει σαν γέρος έχοντας όλα αυτά υπόψη του και, ω του θαύματος, μεταμορφώθηκε. Ο γέρος δεν θα καθίσει απλά σε μία πολυθρόνα, θα απλώσει τα χέρια του για να πιαστεί γιατί ενδεχομένως να μην ξέρει πού ακριβώς κάθεται, ή να φοβάται μήπως το κάθισμά του τον πονέσει στη μέση. Αντιστοίχως, ένας συγγραφέας που θα κληθεί να πλάσει έναν ήρωα νέο ή γέρο (ή μάγο ή μάγισσα, ή άρχοντα, ή βάρδο) πρέπει να αναρωτηθεί και να ερευνήσει τί κάνει το μάγο, μάγο, τον βάρδο, βάρδο, τον άρχοντά, άρχοντα. Σε ομιλίες για λογαριασμό του φόρουμ έχω ήδη αναφέρει ότι η έρευνα που γίνεται για έναν χαρακτήρα και για έναν κόσμο δεν είναι ανάγκη να παρατίθεται ολόκληρη και αυτούσια. Αν όμως έχει πραγματοποιηθεί έρευνα, αν υπάρχει γνώση για τον αντικείμενο, με κάποιο μαγικό τρόπο αυτή η γνώση θα βγαίνει στο προσκήνιο, πάντα. Να ξέρουμε για παράδειγμα, γιατί ο μάγος έχει αυτή τη συμπεριφορά που έχει; Επειδή έχει γνώσεις, επειδή φέρνεται αλαζονικά εξαιτίας των γνώσεων ή και του πλούτου του, επειδή έχει αντιμετωπίσει κοινωνικό αποκλεισμό ή επειδή χαίρει σεβασμού (λόγω της ιδιότητάς του και τα δυο); Γιατί περιφρονεί τους ανθρώπους; Επειδή στην αναζήτηση της μαγικής του γνώσης απέρριψε τους ανθρώπους ή τον απέρριψαν αυτοί; Επειδή έχει ζήσει μερικές εκατονταετίας παραπάνω και είχε την ευκαιρία να μελετήσει διεξοδικά την ανθρώπινη φύση;

Τα παραδείγματα που δίνω είναι απλά, τα απλούστερα. Αν τα έχουμε υπόψη και έχουμε κάνει τη μελέτη μας με τούτο τον ρόλο/ χαρακτήρα, είναι πιθανό να πλάσουμε έναν μάγο με αρτιότερες αντιδράσεις και πειστικότερες ιστορίες. Έχουμε ερευνήσει τι είναι ο άνθρωπος αυτός, τον ξέρουμε, δεν είναι μία καρικατούρα που κόψαμε από κάποια ιστορία άλλου και την καρφιτσώσαμε στη δική μας. Αυτό το κολάζ χαρακτήρων ειδικά είναι κάτι στο οποίο καταφεύγουν οι αρχάριοι συγγραφείς (και το λένε κιόλας.) Λένε, θα κάνω έναν μάγο σαν τον Μέρλιν, έναν ήρωα σαν τον Χωκ Φιν, μια πριγκίπισσα σαν την Οφηλία. Δεν το κρύβουν δηλαδή, τους ακούς. Ήθελα να κάνω κάτι σαν τη βασίλισσα Σέρσι….εντάξει, εντάξει. Για τους αρχάριους μόνο επιτρέπεται. Και μάλιστα μονάχα την πρώτη φορά επιτρέπεται. Για τους ωριμότερους συγγραφείς δεν υπάρχει το ήθελα να κάνω κάτι σαν. Σαν τι; Μέσα σου δεν υπάρχει κάτι καινούριο; Μία σκέτη απεικόνιση δεν αρκεί. Μία σκέτη απεικόνιση δεν είναι πραγματική ενσάρκωση.

«Η απεικόνιση (Δάσκαλος Στανισλάφσκι ξανά) όταν συνοδεύεται από μία πραγματική μεταμόρφωση, από μία ενσάρκωση, είναι κάτι μεγάλο. Και αφού αυτό ζητάει ο κόσμος από τον ηθοποιό, να δημιουργήσει μία εικόνα όταν βρίσκεται στη Σκηνή και όχι να κάνει επίδειξη του εαυτού του, η απεικόνιση είναι απαραίτητη για όλους μας. Με άλλα λόγια, κάθε ηθοποιός που είναι καλλιτέχνης, δηλαδή δημιουργός εικόνων, πρέπει να χρησιμοποιεί την απεικόνιση εκείνη που του δίνει τη δυνατότητα να ενσαρκώνει το ρόλο του».

Ο ηθοποιός υποτάσσεται στο ρόλο του, στην αλήθεια του χαρακτήρα του. Ο συγγραφέας υποτάσσεται στην αλήθεια της ιστορίας του. Δεν θέλουμε τη δική του αλήθεια, δεν θέλουμε να φαίνεται. Θέλουμε την ιστορία του. Δεν θέλουμε την αλήθεια άλλων συγγραφέων, τη βρίσκουμε αυτή στους άλλους συγγραφείς. Θέλουμε του καθενός την αλήθεια και να μην επιβάλλεται, μονάχα να απεικονίζεται. Με άλλα λόγια, τις μαριονέτες πολλοί ηγάπησαν, τους σπάγκους αυτών, ουδείς.

Όπως διαβάζουμε ωστόσο στη συλλογή μαθημάτων του Κονσταντίν Σεργκέγεβιτς Στανισλάφσκι  (1863-1938) Πλάθοντας Ένα Ρόλο: «Το να αναζητάς και να βρίσκεις μέσα σου τα αισθήματα του ρόλου σου, είναι πολύ διαφορετικό από το να αλλάζεις το ρόλο σου έτσι ώστε να ταιριάζει με εκείνα τα προσόντα σου, τα οποία εκμεταλλεύεσαι με μεγαλύτερη ευκολία». Με άλλα λόγια, ο ρόλος πρέπει να «φοράει» τον ηθοποιό, ή το αντίθετο; Τι δουλειά επίσης μπορεί να έχει ο Στανισλάφσκι σε ένα μάθημα δημιουργικής γραφής;

Τα ίδια όσα ισχύουν για τους ηθοποιούς –και για τους σκηνοθέτες- ισχύουν, θα σας κουράσω να επαναλάβω, και για τους συγγραφείς.

(Τα ίδια ισχύουν για πολλούς καλλιτέχνες, εδώ που τα λέμε, για τον απλούστατο λόγο ότι όλοι τους και όλοι μας έχουμε να αφηγηθούμε μία ιστορία. Ο καθένας με κάπως διαφορετικό μέσο. Ο καθένας με διαφορετικά εργαλεία. Όμως η Τέχνη είναι αφήγηση, είναι απεικόνιση, είναι μίμηση.)

Θα έλεγε κανείς λοιπόν πως τέτοιοι συγγραφείς, σαν αυτούς που προαναφέραμε, τρομάζουν να δείξουν ποιοι πραγματικά είναι στον αναγνώστη. Και έτσι έχουν υιοθετήσει ένα πλαίσιο γραφής και κατασκευής ιστοριών, το οποίο πλάθουν ξανά και ξανά, γεμίζοντας τα κενά του πλαισίου με άλλους χαρακτήρες κάθε φορά, με άλλες ανατροπές, κάθε φορά, με άλλα ευρήματα, κάθε φορά (ή και με τα ίδια, ευελπιστώντας ότι ο αναγνώστης θα τα έχει ξεχάσει στο μεταξύ). Με μια προσεκτική ανάγνωση θα δείτε πως μόλις έχουμε ήδη κάνει λόγο για δύο κατηγορίες «κακών» ή «πρόχειρων» συγγραφέων: αυτοί που αναπλάθουν τη ζωή και τον εαυτό τους επειδή τους φαίνονταν εξόχως αξιομνημόνευτα και αυτοί που έχουν παρά πόδα ένα  οπλοστάσιο μοτίβων από όπου αντλούν επαναλαμβανόμενα. Και στη μία και στην άλλη περίπτωση, η αδυναμία των συγγραφέων αυτών συνοψίζεται σε δύο πράγματα: 

Α. είναι υπερβολικά εγωπαθείς

Β. επιλέγουν το δρόμο της μικρότερης αντίστασης

Τι σημαίνουν τα δύο αυτά και πόσο καταστροφικά μπορεί να αποβούν για την τέχνη του λόγου;

Η εγωπάθεια

Ο συγγραφέας πιστεύει υπερβολικά πολύ στο ταλέντο του. Ό,τι έζησε και ό,τι έμαθε τον τροφοδοτούν στο συγγραφικό του έργο για την υπόλοιπη ζωή του. Οι χαρακτήρες του είναι ανάτυπα του εαυτού του. Τα αδιέξοδά τους είναι μελέτες των δικών του προβλημάτων. Στην ουσία ο άνθρωπος αυτός αυτοϊκανοποιείται ψυχαναλύοντας τις οδύνες και τις ηδονές του. Βγάζει στο χαρτί όσα δεν βγάζει αλλού και πιστεύει ότι έχουν για όλους την διδακτική αξία και το ενδιαφέρον που είχαν για τον ίδιο. Ενδεχόμενα θέλει να διδάξει. Να παραδειγματίσει. Είναι βέβαιο πως αν τον στριμώξετε κάτι τέτοιο θα σας πει. Τέτοια ποιότητα θα αποδώσει στην αυτοπροβολή του. Εκείνο που κάνει στην πραγματικότητα είναι ότι βασίζεται στην προσωπική του γοητεία. Δεν μπορεί να διανοηθεί πως αυτά που πέρασε και αυτά που είναι θα υπάρχουν άνθρωποι εκεί έξω που δεν θα θέλουν ούτε να τα μάθουν ούτε να τα ακούσουν. Ο λόγος ποιος να γίνει ο συγγραφέας αυτός κάποιος άλλος, όταν έτσι όπως είναι, είναι υπέροχος, ή πάντως έχει όλα όσα χρειάζεται ο κάθε συγγραφέας να έχει; (Ο κάθε καλλιτέχνης, ο κάθε άνθρωπος γενικότερα). Καταλήγει ο συγγραφέας να μιλάει μπροστά σε έναν καθρέφτη. Σκαρώνει καταστάσεις που του φαίνονται θαυμαστές, αλλά είναι όλες ίδιες, όλες ο εαυτός του. Δομεί προτάσεις και σχήματα που του φαίνονται μοναδικά, αλλά είναι, ξανά, ο ίδιος ο συγγραφέας που μιλάει στον εαυτό του.

Ο δρόμος της μικρότερης αντίστασης

Σε άμεση συνάφεια βρίσκεται τούτο με το παραπάνω: ο συγγραφέας, μολονότι ίσως δεν γράφει (συνειδητά) για τα προσωπικά του αδιέξοδα, ωστόσο έχει κατασταλάξει σε ένα σύνολο μανιέρων, τις έχει δουλέψει ενδεχόμενα στο παρελθόν (ή ακόμη χειρότερα, τις έχει ξεσηκώσει από άλλα βιβλία και γραπτά) και βομβαρδίζει διαρκώς με αυτές τις ιστορίες του. Όπως είπα ήδη, πρόκειται για ένα σταθερό γενικό πλαίσιο πάνω στο οποίο ο συγγραφέας θα κοιτάξει να αρμόσει την κάθε καινούρια ιστορία του. Αυτό προκύπτει κινητοποιώντας ένα σύνολο χαρακτήρων και των επιμέρους χαρακτηριστικών τους, μία σειρά από γεγονότα/ καταστάσεις, μία ασταμάτητη λούπα (ρομάντζο/ αδιέξοδο/ διάσωση, ρομάντζο/ αδιέξοδο/ διάσωση) με μία ανατροπή αν μπορέσει να την υποστηρίξει στο τέλος, έτσι, για γαρνιτούρα (συνήθως ένας τέτοιος συγγραφέας δεν μπορεί να υποστηρίξει την ανατροπή, μην ξεγελιέστε. Αλλά τη χρησιμοποιεί παρ’ όλ’ αυτά. Και είναι και περήφανος για δαύτη). Ο συγγραφέας αυτός λοιπόν έχει επιλέξει το δρόμο της μικρότερης αντίστασης, δηλαδή της μικρότερης δυσκολίας. Του είναι ευκολότερο να μας προσφέρει ένα παζλ στερεοτύπων, το κάθε κομμάτι του τοποθετημένο σε άλλη μεριά προκειμένου να μην είναι και εντελώς πανομοιότυπα τα έργα του, παρά να καθίσει και να σκεφτεί κάτι πραγματικά νέο. Σε κάθε περίπτωση και αυτός είναι εγωπαθής, καθώς πιστεύει ότι μπορεί να ξεγελάσει με παρόμοιες τεχνικές για πολύ καιρό (ή πάντως να καρπωθεί όσα μπορέσει για όσον καιρό μπορέσει). Του είναι ευκολότερο να καταφύγει στις ασφαλείς και δοκιμασμένες μεθόδους παρά να αποτολμήσει να σφυρηλατήσει καινούριες. Αυτός ο συγγραφέας φιλοδοξεί ενδεχομένως να βιοπορισθεί, αλλά δεν μπορεί (ακόμη και αν το φιλοδοξεί) να πρωτοπορήσει. Οι πρωτοπόροι (και ειδικά σε παλιότερες εποχές) δύσκολα βιοπορίζονται από την τέχνη τους.

Εκείνο όμως που πραγματικά είναι επιβλαβές και με τις δυο παραπάνω θεωρήσεις είναι η δημιουργία στερεοτύπων. Τόσο όσον αφορά στα κίνητρα που πρέπει να έχει κάποιος για να γράψει, όσο και στο τι θα καταλήξει να γράψει τελικά.

[Συνεχίζεται]