ARTICLE Γιατί πενθούμε τους φανταστικούς χαρακτήρες;

[Ιρμάντα]

Γιατί πενθούμε τους φανταστικούς χαρακτήρες;

Μην ανησυχείτε, είναι απολύτως φυσιολογικό. Ένας άνθρωπος/ δράκος/ ανδροειδές/ AI/ φάντασμα/ αερικό/ βρικόλακας, εν πάση περιπτώσει, ένα πλάσμα, έχει πάντα τα δικαιώματά του όχι μόνο μέσα στην ιστορία, αλλά στη συνείδηση και την καρδιά του αναγνώστη επίσης. Ακολουθήσαμε τον ήρωα σε κάθε αναποδιά, του παρασταθήκαμε στις δυσκολίες του, οργιστήκαμε όταν τον απέρριψαν, χαρήκαμε με τον θρίαμβό του, τον ερωτευτήκαμε, βρήκαμε τον εαυτό μας σε τούτη ή σε κείνη τη συνήθεια ή τη μιζέρια του. Το μυαλό μας αντιλαμβάνεται ότι πρόκειται για ένα ον μη αληθινό, ένα πλάσμα χάρτινο, αλλά η καρδιά μας δεν αισθάνεται καμία ουσιαστική διαφορά. Είναι λοιπόν απολύτως φυσιολογικό να νιώθουμε πως, όταν πεθαίνει ο συγκεκριμένος χαρακτήρας που μας συγκίνησε τόσο βαθιά, παίρνει μαζί του ένα κομμάτι δικό μας. Έχουμε επενδύσει χρόνο στο διάβασμά του, στην παρακολούθηση της ζωής του. Έχουμε ξενυχτήσει για το επόμενο κεφάλαιο, έχουμε χαθεί στις περιπέτειές του. Στο μυθιστόρημα Ιστορία Χωρίς Τέλος του Μίχαελ Έντε περιγράφεται ακριβώς αυτό:  ένα αγόρι διαβάζει σε ένα μαγικό βιβλίο τις περιπέτειες ενός νεαρού ιθαγενούς και κάποιες στιγμές ο ιθαγενής βλέπει δίπλα του ένα αγόρι σαν αυτό που διαβάζει την ιστορία. Είναι μία φανταστική περιπέτεια, σύμφωνοι. Αλλά η διαδικασία είναι η αυτή. Η ψυχή μας ακολουθεί κατά πόδας τον αγαπημένο χαρακτήρα, σε μια ιδιότυπη μονόπλευρη αγαπητική σχέση. Παλεύει και δοκιμάζεται στο πλευρό του. Η πορεία μας με τον αγαπημένο μπορεί να τελειώσει απότομα ωστόσο, να καταλήξει μάταιη και αδιέξοδη όταν ο ήρωας πεθαίνει.

Εδώ πρέπει να πούμε ότι το ίδιο περίπου μπορεί να νιώσουμε όταν τελειώνει απλώς μία ιστορία με έναν ήρωα που αγαπήσαμε πολύ, ακόμη και αν αυτός δεν έχει πεθάνει. Η περιπέτειά μας μαζί του ωστόσο ολοκληρώθηκε και θα πρέπει να περιμένουμε το επόμενο βιβλίο, αν υπάρξει, για να τον ανταμώσουμε ξανά. Για ένα διάστημα μπορεί να μην θέλουμε να διαβάσουμε τίποτα άλλο γιατί μας λείπει το συγκεκριμένο φανταστικό πρόσωπο. Είναι ένα ανάλογο συναίσθημα πένθους, απώλειας, ή πάντως, απογοήτευσης. Κάθε χωρισμός είναι ένα ένας μικρός θάνατος εξάλλου.  Ή μπορεί το τέλος που δόθηκε στον αγαπημένο μας ήρωα να μην μας ικανοποιεί, ακόμη και αν αυτό το τέλος δεν ήταν θάνατος. Μπορεί να πιστεύουμε πως του άξιζε καλύτερη μεταχείριση ή κατάληξη και να νιώθουμε προδομένοι όσο και κείνος. Γιατί φυσικά αυτός είναι ο λόγος που μας επηρεάζει η απώλεια χαρακτήρα, ή η κακοτυχία του: η ταύτισή μας μαζί του. Όσο μεγαλύτερη η ταύτιση, τόσο περισσότερο νιώθουμε πως μας αφορά η μοίρα του και τόσο βαθύτερα βιώνουμε τα χτυπήματά της στη δική μας πλάτη.

Ένας αγαπημένος χαρακτήρας που πεθαίνει, σημαίνει ότι όσα μας άρεσαν και αγαπήσαμε σε αυτόν δεν θα τα ξαναβρούμε. Ένας αγαπημένος χαρακτήρας που πεθαίνει σημαίνει ότι, κατά κάποιον τρόπο, τον αγαπήσαμε μάταια, ένας αγαπημένος χαρακτήρας που πεθαίνει σημαίνει, το πιο σημαντικό, ότι όλοι, καλοί και κακοί, συμπαθείς και αντιπαθείς, συγγραφείς, αναγνώστες και ήρωες, κάποτε φεύγουν.

Ένας άλλος βασικός λόγος για τον οποίο θλιβόμαστε, είναι όταν τύχει ο τρόπος που κάποιος ήρωας πεθαίνει ή η περιπέτεια που τον οδήγησε στο τέλος αυτό, να μας θυμίσει συγκεκριμένες, δυσάρεστες εμπειρίες μας. Ένα ατύχημα που τερματίζει τη ζωή του ήρωά μας μπορεί να μοιάζει κατά τραγική σύμπτωση με το ατύχημα που τελείωσε τον καλύτερό μας φίλο, ή κάποιο συγγενή, ή που άφησε κάποιον προσφιλή μας ανάπηρο.  Κάποια ασθένεια που αντιμετωπίζουμε θα θέλαμε να δούμε τον αγαπημένο μας χαρακτήρα να την ξεπερνάει, γιατί αυτό σημαίνει ότι μπορεί και εμείς να την ξεπεράσουμε.  Κάποιος που αδικείται και βάζει τέρμα στη ζωή του για παράδειγμα, μπορεί να έχει υποφέρει παρόμοιες αντιξοότητες με αυτές που οδήγησαν και μας τους ίδιους κάποτε στα όρια της απελπισίας. Γενικά επιθυμούμε δικαίωση στα αναγνώσματά μας γιατί ενδεχομένως τα αναγνώσματα είναι το μοναδικό μέρος όπου μπορούμε να απολαύσουμε μια δικαίωση, τουλάχιστον σε κάποια ζητήματα. Όταν αποδεικνύεται πως ο μυθιστορηματικός κόσμος είναι τόσο σκληρός όσο και ο πραγματικός, είναι επόμενο να αισθανθούμε πικρία.

Ως συγγραφείς επίσης πενθούμε για τους ήρωές μας, όταν πρέπει να τους βγάλουμε από τη μέση. Αν δεν τους πενθούσαμε, δεν θα τους αγαπούσαμε και αν δεν τους αγαπούσαμε είναι απίθανο να τους είχαμε πλάσει τόσο πειστικούς, ώστε οι αναγνώστες να συγκινηθούν με το κακοπάθημά τους. Όταν όμως ο Ρωμαίος πρέπει να πεθάνει δεν μπορούμε παρά να το πράξουμε. Ο συγγραφέας πρέπει να νοιαστεί πρώτιστα για την ιστορία του, για το σκοπό της και για αυτό που της χρειάζεται για να προχωρήσει. Πρέπει να υποταχτεί στην ανάγκη της πλοκής για εξέλιξη κορύφωση, κάθαρση. Αν αυτό που χρειάζεται είναι ένα ταξίδι, μία μάχη, μια σκηνή σεξ, ένας θάνατος, τότε οφείλουμε να παρέχουμε στην ιστορία μας είτε τη μάχη είτε το ταξίδι είτε το σεξ είτε τον θάνατο. Ακόμη και αν αφορά στον αγαπημένο μας ήρωα. Ακόμη και αν αφορά πρόσωπα που παλέψαμε να φτιάξουμε, να σκιαγραφήσουμε, να αναδείξουμε με ευαισθησία και ρεαλισμό. Εξάλλου η ταύτιση είναι και εδώ παρούσα. Ο ήρωας μπορεί να είμαστε εμείς. Ο κίνδυνος εδώ είναι να λυπηθούμε τον ήρωά μας. Να παρέχουμε μια λιγότερο δυνατή πλοκή ή μια λιγότερο έντονη κορύφωση για χάρη της ζωής του. Και μην φανταστείτε ότι ο λόγος που διστάζουμε να σκοτώσουμε τους ήρωές μας ή που πονάμε τόσο όταν πεθαίνουν είναι διαφορετικός από αυτούς που αφορούν στους αναγνώστες μας. Η προαναφερθείσα ταύτιση είναι υπεύθυνη για αυτό. Μπορεί να έχουμε προικίσει τον ήρωά μας με τόσα πολλά δικά μας κομμάτια που να μοιάζει σχεδόν αυτοκτονία, ή πάντως παιδοκτονία, η επιλογή του να τον σκοτώσουμε τελικά. Μπορεί να έχουμε ξοδέψει υπερβολικά πολλή ενέργεια στη γέννηση και τη διαπαιδαγώγησή του και να μας κακοφαίνεται να τον διαγράψουμε. Μπορεί να λαχταράμε να τον δούμε να δικαιώνεται σε καταστάσεις που εμείς δεν δικαιωθήκαμε, και ούτω καθ’ εξής.

Όσο και αν πονάμε, από όποια θέση και αν το δούμε (του αναγνώστη ή του συγγραφέα), κάποιες φορές όντως ένας φανταστικός χαρακτήρας πρέπει να μας εγκαταλείψει και εμείς να συνεχίζουμε να διαβάζουμε και να ζούμε χωρίς αυτόν. Ή να γράφουμε χωρίς αυτόν. Ή κάποιος ηθοποιός θα κάνει καλύτερο συμβόλαιο σε μία άλλη σειρά και εμείς θα πρέπει να αποδεχτούμε τον on screen θάνατό του. Σκεφτείτε τον πρόσφατο τραγικό χαμό του Matthew Perry: μολονότι δεν επρόκειτο, δυστυχώς, για το σεναριακό θάνατο ενός φανταστικού χαρακτήρα, ωστόσο η ταύτιση ήταν τόσο μεγάλη και η απήχηση του ήρωα τέτοιας έκτασης που, τελικά, όλοι σχεδόν βρεθήκαμε να πενθούμε για το χαμένο μας φιλαράκι. Ομοίως ένας χαμένος ήρωας μπορεί να είναι ο εν δυνάμει χαμένος μας φίλος, αδελφός, εραστής, ακόμη και ο ίδιος ο εαυτός μας.

[Το Επεισόδιο Όπου Όλοι Χάσαμε Έναν Φίλο: δεν πρόκειται περί σπάνιας ψυχοπαθολογίας, ούτε όλοι προβάλλουμε κάποιου είδους συναισθηματική έλλειψη. Το μυαλό αντιλαμβάνεται τη διαφορά μεταξύ ενός πλασματικού αγαπημένου χαρακτήρα και ενός πραγματικού, για την καρδιά μας όμως, συχνά μπορεί να είναι ένα και το αυτό.]

Edited December 21, 2023 by Ιρμάντα

[WILLIAM]

Σαν αναγνώστης δεν το έχω πάθει ποτέ αυτό αλλά σαν συγγραφέας έχει συμβεί να έχω αγαπήσει χαρακτήρες και να μου έχει έρθει πολύ δύσκολο να τους σκοτώσω. 

Γράφοντας το Μια Νύχτα Του Απρίλη όταν έφτασα να σκοτώσω έναν χαρακτήρα μετά από δύο σχεδόν χρόνια συγγραφής μου κόστιζε τόσο που το συζητούσα με όποιον είχε όρεξη να με ακούσει και αυτό παρότι είχα κάνει σχεδιάγραμμα και ήξερα ότι θα φτάσει αυτή η ώρα από την αρχή. 

Αλλά μετά από πολύ καιρό με τους χαρακτήρες, γίνονται το ίδιο ζωντανοί όσο και οι αληθινοί άνθρωποι γύρω μας.