ARTICLE Τρόποι και βαθμοί ταύτισης του αναγνώστη με τον ήρωα της ιστορίας

[Ιρμάντα]

Ταύτιση του αναγνώστη με τον ήρωα ενός βιβλίου.

Τρόποι και βαθμός ταύτισης, αποτέλεσμα της ταύτισης.

Ο συγγραφέας ταυτίζεται με τον ήρωά του; Είναι βέβαιο. Εκείνο που είναι διαφορετικό στην περίπτωση του συγγραφέα, είναι πως μπορεί να ελέγξει και να κατευθύνει σε μεγάλο βαθμό την πορεία ενός ήρωα, την εξέλιξη, τις δοκιμασίες και τις συγκινήσεις και άρα το αποτέλεσμα της δικής του ταύτισης είναι ελεγχόμενο. Ίσως ακόμη και ηθελημένο. Σε κάθε περίπτωση, ο συγγραφέας αναζητά να φτιάξει ήρωες και ιστορίες που θα συγκινήσουν κατά κύριο λόγο τους αναγνώστες του και όχι απαραίτητα τον ίδιο. Ωστόσο είναι βέβαιο πως το πρώτο δεν επιτυγχάνεται χωρίς να ισχύει και το δεύτερο. Ένας αδιάφορος για τον συγγραφέα ήρωας είναι ένας ήρωας σίγουρα αδιάφορος και για τον αναγνώστη. Ή ένας ήρωας για τον οποίο ο συγγραφέας μπορεί τελικά να μην μπει καν στον κόπο να ολοκληρώσει την ιστορία του.

Πώς διαχωρίζονται όμως οι ήρωες / χαρακτήρες που πλάθουμε, σύμφωνα με τον βαθμό ταύτισης; Θα εξετάσουμε τέσσερις βασικούς βαθμούς /τύπους που είναι σίγουρο πως, συνειδητά ή ασυνείδητα, έχουμε κατασκευάσει στις ιστορίες μας και έχουμε θαυμάσει στις ιστορίες άλλων.

Ήρωας του συνειρμού. Ο υψηλότερος βαθμός ταύτισης παρέχεται από τον ήρωα που, συνειρμικά, θυμίζει στον αναγνώστη καταστάσεις που ο ίδιος βίωσε, προβλήματα που αντιμετώπισε, τις δικές του προσωπικές αποτυχίες, χαμένες ευκαιρίες, τα διλλήματά του και τα what-ifs του. Μην ξεγελιέστε, μπορεί να ταυτιστούμε με ένα μην ανθρώπινο ον εξίσου αποτελεσματικά όσο και με ένα ανθρώπινο, αρκεί τα αισθήματα να είναι οικεία. Ο ήρωας του συνειρμού αναγκάζει ή παρασύρει τον αναγνώστη να βρεθεί στη θέση του. Το αποτέλεσμα αυτού του είδους της ταύτισης είναι ένα είδος «επιτρεπτής παρεκτροπής», ο κίνδυνος εκ του ασφαλούς, η αμαρτία χωρίς καταλογισμό, η παρασπονδία χωρίς συνέπειες, η ηδονοβλεπτική χαρά της κλειδαρότρυπας. Ένας ηλικιωμένος κύριος μπορεί να διαβάσει για έναν άλλον ηλικιωμένο κύριο που εγκατέλειψε σύζυγο, παιδιά και εγγόνια για να ζήσει την περιπέτεια με την νεαρή μπαλαρίνα. Θα νιώσει ανανεωμένος, σαν να γνώρισε προσωπικά την μπαλαρίνα. Στο τέλος, όταν η μπαλαρίνα θα εγκαταλείψει τον ήρωα της ταύτισης, ο ηλικιωμένος αναγνώστης θα ανακουφιστεί, κρυφογελώντας στον ίδιο του τον εαυτό, καθώς ο ίδιος ποτέ δεν παρασύρθηκε. Το βιβλίο λοιπόν έχει γίνει ο ασφαλής χώρος όπου μπορούμε να αισθανθούμε έναν μεγάλο έρωτα χωρίς να βρεθεί η δική μας καρδιά στην αρένα. Μπορούμε να είμαστε γαλαντόμοι και γενναιόδωροι χωρίς να ξοδευτούμε, μπορούμε να είμαστε γενναίοι χωρίς να κρατήσουμε ποτέ μας σπαθί. Μπορούμε να κάνουμε το ταξίδι που πάντα ονειρευόμαστε, να παντρευτούμε τον άνθρωπο που θα είχαμε επιλέξει αν ήταν οι συνθήκες αλλιώς. Ο ήρωας του συνειρμού είναι η ευκαιρία μας να ακολουθήσουμε το όνειρο, τον πειρασμό – ή να διαβάσουμε για κάποιους που τολμούν να το κάνουν. Ο αναγνώστης ταυτίζεται με τον ήρωα του συνειρμού περισσότερο και ευκολότερα από κάθε άλλον τύπο ήρωα, πονάει με τις λύπες και θριαμβεύει με τα κατορθώματα. Και φτάνει στο τελευταίο κεφάλαιο με τη γλυκόπικρη αίσθηση του αποχαιρετισμού από έναν καλό και πιστό φίλο.  

Υπερήρωας – ήρωας του θαυμασμού. Η λέξη «υπερήρωας» νομίζω εξηγεί σε γενικές γραμμές τις ιδιότητες του προσώπου αυτού. Είναι πλάσμα ξεχωριστό, με ικανότητες που διαφέρουν κατά πολύ από το μέσο όρο. Είτε προικισμένος μάγος, είτε ιδιοφυής καλλιτέχνης, είτε πλάσμα απαράμιλλης γοητείας, είτε ον με ιδιαίτερη καταγωγή, είναι ένας ήρωας που μπορούμε να θαυμάσουμε αλλά όχι να ταυτιστούμε. Τουλάχιστον δεν ταυτιζόμαστε με την ποιότητα που τον καθιστά υπερήρωα. Ο υπερήρωας εύκολα μπορεί να γίνει μονοδιάστατος, καθώς ξεπερνά τα ανθρώπινα μέτρα σε τέτοιο βαθμό, που το μόνο πια που μας ενδιαφέρει είναι η μεγαλοσύνη του. Το αποτέλεσμα αυτής της μορφής ταύτισης, το αίσθημα που γεννάται στον αναγνώστη μας είναι ο θαυμασμός. Ο υπερήρωας συνήθως είναι ένα πρότυπο δημιουργικό, ωθεί δηλαδή τον δέκτη / αναγνώστη να αναζητήσει την καλύτερη εκδοχή του εαυτού του.

Ο ήρωας της κάθαρσης. Το δημοφιλέστερο είδος ήρωα. Ο ήρωας που στην πορεία του θα βρεθεί σε κάθε πιθανή σχέση ταύτισης με τον αναγνώστη, από την πλησιέστερη δυνατή του ήρωα του συνειρμού μέχρι την πλέον αποστασιοποιημένη περίπτωση του υπερήρωα. Ο ήρωας αυτός είναι ο χαρακτήρας που θα μπλέξει σε κάθε είδος περιπέτεια και θα βρεθεί σε θέση ισχύος, σε θέση αδύναμη, σε θέση πλεονεκτική, σε θέση απόγνωσης. Θα ξεκινήσει φτωχός και χωρίς μέλλον και θα κτίσει μόνος το βασίλειό του, για να το ξαναχάσει και να καταλήξει απόκληρος και εξόριστος. Η ζωή του είναι ένας ακατάπαυστος ανελκυστήρας αισθημάτων, ευκαιριών, δυσχερειών, απίθανων συμπτώσεων και αναμετρήσεων. Ένας χαρακτήρας σε μυθιστόρημα μύησης εκτελεί αυτή την πορεία, οποιοσδήποτε χαρακτήρας που ξεκινά από το σημείο Α και φτάνει στο σημείο Β, έχοντας υποστεί ζυμώσεις στο μεταξύ, ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Ο ήρωας της κάθαρσης είναι ο ήρωας που δεν γεννιέται, πλάθεται. Συνήθως με κόπο από το δημιουργό του, κόπο που μεταφράζεται σε μπόλικες σελίδες χορταστικής περιπέτειας για τον αναγνώστη. Είναι ο χαρακτήρας που θα μας φιλέψει τα πιο αγνά και αμόλυντα αισθήματα αγωνίας για τη μοίρα του. Ο ήρωας της κάθαρσης θα λύσει τα θέματά του. Θα ανέβει σε ύψη δυσθεώρητα και θα ξανακατέβει στα μέτρα του αναγνώστη, ίσως πολλές φορές, κεφάλαιο το κεφάλαιο. Το αποτέλεσμα αυτού του είδους ταύτισης είναι μια μίξη των δύο περιπτώσεων που εξετάσαμε πριν: ένας οικείος ήρωας, με τον οποίο ταυτίζεται ο μέσος αναγνώστης και συνάμα αυτό στο οποίο ο μέσος αναγνώστης προσβλέπει, αυτό στο οποίο στοχεύει ή που θα ήθελε να είναι. Αισθανόμαστε κάθε απόχρωση ταύτισης και απόλαυσης της «επιτρεπτής παρεκτροπής» και παράλληλα το θαυμασμό, την επιθυμία για την εξέλιξη και την προσωπική μας βελτίωση. Καταβροχθίζουμε τις αμαρτωλές του περιπέτειες με ηδονοβλεπτική χαρά και συγκινούμαστε στους θριάμβους του. Εξάλλου, αν ένας ήρωας που μας θυμίζει τον εαυτό μας σε τόσα πολλά σημεία μπορεί να τα καταφέρει, τότε ίσως μπορούμε και εμείς.

Ήρωας της ειρωνείας – αντιήρωας. Ο ήρωας της ειρωνείας είναι ένας ήρωας με τον οποίο θα ταυτιστούμε, πιθανώς, αν έχουμε ανάλογες έξεις ή βιώματα ή αν έχουμε συναντήσει ή συνδιαλλαγεί τέτοιου είδους ανθρώπους. Είναι ο αυτοκαταστροφικός ή ετεροκαταστροφικός χαρακτήρας, που θα βουλιάξει στους εθισμούς και τις κακές επιρροές και θα χάσει τον εαυτό του. Είναι αυτός που θα παρασύρει και άλλους στην ίδια πορεία, που θα αποτελέσει το κακό παράδειγμα, τον σκοτεινό μέντορα, τον διαφθορέα. Μπορεί να είναι είτε ετεροκαταστροφικός, ένα πλάσμα που βλάπτει τον περίγυρό του, είτε αυτοκαταστροφικός, ένας αυτοκτονικός χαρακτήρας που δεν μπορεί να σηκώσει κεφάλι από τζόγο ή ουσίες ή ακολασίες ή οτιδήποτε άλλο. Συχνά είναι συνδυασμός και των δυο αυτών ιδιοτήτων: καταστρέφει και καταστρέφεται. Μπορεί να είναι απλώς ένας μοχθηρός μηχανορράφος ή ένα φθονερό πρόσωπο που δρα από το παρασκήνιο, σαν τον Φιδόγλωσσο ή τον Ιάγο, σπέρνοντας το ψεύδος και τη συκοφαντία. Ο ήρωας αυτός βλάπτει ή βλάπτεται από έξη, από φθόνο, από μισαλλοδοξία, από ανασφάλεια, από ένα πλήθος θεμάτων που δεν διαχειρίστηκε. Συνήθως προκαλεί αποστροφή ή στην καλύτερη περίπτωση την λύπησή μας. Σε κάθε περίπτωση, είναι παράδειγμα προς αποφυγή.

Θα διαπιστώσατε σίγουρα πως οι παραπάνω ήρωες σπάνια υπάρχουν αμιγώς. Ένας ήρωας κάθαρσης είναι πιθανότερο να εμπεριέχει περισσότερα χαρακτηριστικά από ότι οι υπόλοιποι. Ένας ήρωας κάθαρσης μπορεί να έχει περάσει ακόμη και από αυτοκαταστροφικά στάδια, μπορεί να έχει υπάρξει ο κακός της ιστορίας – όπως το Γκόλουμ ή ο καθηγητής Σνέηπ. Για το λόγο αυτό θεωρείται μέσα στην κατάταξή μας από τους πληρέστερους χαρακτήρες. Η πορεία του είναι ακραία και με μεγάλες παλινδρομήσεις και για αυτό το λόγο μοιάζει φυσιολογικότερη. Καλύπτει ένα μεγαλύτερο εύρος αισθημάτων, διαθέσεων, μεταπτώσεων και εμπειριών: εξάλλου, κανενός η ζωή δεν είναι καθαρά μονοδιάστατη.

 

-art by Olga Cornacchia-

Edited December 29, 2025 by Ιρμάντα