ARTICLE Είναι ο ήρωάς σας κλασικός ή ρομαντικός; Πόσο διαφέρει το ένα από το άλλο;

[Ιρμάντα]

Ωραίο είναι η πεπερασμένη αναπαράσταση του Απείρου – Φρήντριχ Β. Γ. Σέλλινγκ

 

Γιατί οι ήρωές μας είναι ρομαντικοί. Και γιατί αυτό δεν σημαίνει αυτό που νομίζουμε.

Επειδή γράφουμε φαντασία μπορεί ήδη να πιστεύουμε πως όλοι μας οι ήρωες είναι ρομαντικοί. Ίσως εμείς να είμαστε ρομαντικοί, ή να θέλαμε να είμαστε ή να ζήσουμε κάτι ρομαντικό. Και στην δήλωση αυτή φαίνεται άμεσα το πρώτο και μεγάλο λάθος που πανεύκολα κάνουμε όλοι μας όταν ακούμε τη λέξη ρομαντικός. Ρομαντισμός δεν είναι ρόδα και τριαντάφυλλα και αραχνοΰφαντα πέπλα. Ρομαντισμός δεν είναι ολάνθιστα λιβάδια και βόλτες με δαντελωτά φουστάνια στην εξοχή, δεν είναι κρυφά ερωτικά γράμματα κλεισμένα με βουλοκέρι, δεν είναι δυο ποτήρια κρασί στο φως των κεριών. Με άλλα λόγια, ρομαντισμός δεν σημαίνει ρομάντζο, δεν σημαίνει θαλπωρή και γλυκόλογα δίπλα στο τζάκι. Είναι μάλλον το εντελώς αντίθετο.

Ρομαντισμός νοείται ως ο θρίαμβος της φαντασίας, μεν, της αναζήτησης της τελειότητας, ρομαντισμός σημαίνει κατανόηση  και αποδοχή της ασημαντότητας της θνητής φύσης και της λογικής των πέντε αισθήσεων. Ρομαντισμός σημαίνει σκοτάδια και φαντάσματα, άρρωστες ψυχές που στοιχειώνουν αιώνια τα σκοτεινά δάση και απελπισμένη μάχη απέναντι στο πεπρωμένο που πάντα μα πάντα θα αποδεικνύεται αναπότρεπτο. Ο ρομαντικός ήρωας θέλει να κατακτήσει το ανέφικτο και συνήθως η ψυχή του δονείται από τις αξίες του ιδεαλισμού. Στην πραγματικότητα, ο ρομαντισμός ενέχει πολύ περισσότερα στοιχεία ηρωισμού, με την αμιγώς «φανταστική» έννοια του όρου. Είναι ηρωικό να κυνηγάς το άπιαστο, όσο ηρωικό είναι να μπαίνεις στο κάστρο του πιο επικίνδυνου μάγου για να κλέψεις τα χρυσά του πασούμια. Είναι ηρωικό να διεκδικείς το ανέφικτο, όσο ηρωικό είναι να προσπαθείς να εκδιώξεις τον δυνάστη του τόπου σου και να γίνεις ιππότης όταν είσαι απλώς ένας αγράμματος αγρότης. Ο ρομαντισμός λοιπόν είναι αέναη ανάγκη και διαρκής επιδίωξη για κάτι το ανώτερο. Αν το ανώτερο αυτό είναι μία ιδέα, μία γυναίκα, οι θεοί ή το βασίλειο μας ενδιαφέρει λιγότερο – συνήθως όμως δεν είναι απλώς μια γυναίκα. Εκείνο που καθιστά τον ρομαντικό ήρωα βαθιά τραγικό είναι ότι σπάνια καταφέρνει αυτό που θέλει. Σε πρακτικό πλαίσιο, αυτό που θέλει είναι απίστευτα δύσκολο. Φανταστείτε έναν επαναστάτη, ένα μοναχικό πολεμιστή, έναν τελευταίο υπερασπιστή. Η αναλογία είναι εκείνη του δράκου απέναντι στον ιππότη, ή σκεφτείτε εσείς την αναλογία που σας ταιριάζει. Σε θεωρητικό / φιλοσοφικό επίπεδο, κανείς δεν μπορεί να επιτύχει το ιδανικό μέσα στο πλαίσιο του μη ιδανικού, τρισδιάστατου κόσμου. Η ατελής συνθήκη που βιώνουμε δεν επιτρέπει το απόλυτο. Η πραγματική ευτυχία είναι ανέφικτη σε αυτή τη φυσική διάσταση λόγω της ουσίας της ευτυχίας και της ουσίας της φυσικής διάστασης, που είναι διάφορες. Ο ρομαντικός καλλιτέχνης/ δημιουργός υποψιάζεται την ύπαρξη ενός ανώτερου κόσμου, την ανιχνεύει, την περιγράφει. Την ψηλαφεί, την προσδοκά μα δεν την κατακτά. Μετά το θάνατο ίσως μπορέσει να εναγκαλιστεί ό,τι τώρα του είναι απαγορευμένο. Πράγμα που εξηγεί την εξιδανίκευση του θανάτου, του φασματικού, των χαμένων ψυχών που στοιχειώνουν τους τόπους που έζησαν αναμένοντας να ανταμώσουν ξανά με όσους αγάπησαν εν ζωή. Όλα τα παραπάνω απαντώνται στα αμιγώς ρομαντικά έργα – ο Έντγκαρ Άλλαν Πόε, για παράδειγμα, είναι ένας κατεξοχήν ρομαντικός συγγραφέας τρόμου. Όπως καταλαβαίνουμε ο καθαρός ρομαντισμός δεν απευθύνεται σε «ρομαντικές ψυχές».

Θα μου πείτε, τι μπορεί να ενδιαφέρει εμάς αυτή η πληροφορία;

Είναι αρκετά απλό: ως συγγραφείς φαντασίας πλάθουμε κυρίως ρομαντικούς χαρακτήρες. Όχι όμως με την έννοια που αποδίδουμε στον ρομαντισμό. Φτιάχνουμε ανθρώπους – ή οποιαδήποτε φυλή σας αρέσει – που θα τα βάλουν με κάτι δυσανάλογα ισχυρότερο. Φτιάχνουμε ιστορίες ρομαντικές στον πυρήνα τους, με την επίσημη έννοια του ρομαντισμού. Φτιάχνουμε ιστορίες όπου οι ήρωές μας ξεκινούν άσημοι και αδύναμοι, με κάθε τους προσπάθεια καταδικασμένη. Μπορεί να είναι πάμφτωχοι, να τους έχει εγκαταλείψει το ταίρι τους, να έχουν πεθάνει γονείς / παιδιά τους. Να δέχονται εκφοβισμό σε σχολικό ή εργασιακό περιβάλλον, να τους εκμεταλλεύονται, να τους χρησιμοποιούν. Σε κάθε περίπτωση, η δράση χρειάζεται μία ισχυρή ώθηση για να την πυροδοτήσει, μια διαφορά δυναμικού, μία αλλαγή κατάστασης. Ιστορίες μύησης ή ιστορίες τύπου Σταχτοπούτας ακολουθούν αυτό το μοτίβο. Ιστορίες αναζήτησης – quests-, αποστολές, ιστορίες απελευθέρωσης ή ανάκτησης. Όλα τα παραπάνω τοποθετούν τον ήρωα να παλεύει σε μία αδιέξοδη κατάσταση. Πόσο πιθανό είναι ένας χόμπιτ να νικήσει το σκοτεινό άρχοντα; Σχεδόν τόσο πιθανό όσο να γυρίσει η χαμένη Λενόρ στην αγκαλιά του ποιητή του The Raven.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο ρομαντικός ήρωας σε μια ιστορία φαντασίας μπορεί να μην είναι διόλου «ρομαντικός» - με την ευρεία έννοια. Μπορεί το διακύβευμά του να μην περιλαμβάνει καν την συναισθηματική του εκπλήρωση. Συνήθως δεν είναι το σημαντικότερο που τον απασχολεί, ακόμη και αν υποθέσουμε πως υπάρχει και αυτό στο φάσμα των προσδοκιών του. Διαβάζουμε την τριλογία του Broken Empire του Lawrence: ρομαντικός ήρωας, τον στοιχειώνει ο θάνατος του αδελφού του, η σκληρότητα του πατέρα του, η αδιαφορία της μητριάς του. Έχει να παλέψει για κάτι που είναι ανώτερό του, ακόμη και αν εκείνος δεν το αποδέχεται ή δεν το προβάλει ως τέτοιο. Σώζει τον κόσμο όπως οφείλει να κάνει ο κάθε ήρωας και βρίσκει την ευτυχία, ή έτσι υποθέτουμε, πέρα από τον θάνατο. Η βαθιά του απελπισία και η βαθιά του συνείδηση της δυστυχίας του κόσμου τον καθιστά ρομαντικό, σχεδόν χωρίς να το ξέρει. Η μεγάλη του αγάπη παραμένει ανεκπλήρωτη, αλλά δεν απασχολεί τόσο την ιστορία. Δεν αποτελεί κινητήριο μοχλό της δράσης η διεκδίκηση αυτή. Πραγματικά, ο Πρίγκιπας των Αγκαθιών είναι ελάχιστα ρομαντικός. Και συνάμα, αυθεντικά ρομαντικός. Ο Σγουρός στην Πριγκηπέσσα Ιζαμπώ είναι ρομαντικός ήρωας: ορμητικός, αγαθός στην απειρία και την ακατάβλητή του αυτοπεποίθηση, τα βάζει με κάθε είδους εχθρό, αντίζηλο, ανταγωνιστή - και ναι, στην περίπτωση αυτή, διεκδικεί την αγαπημένη του, που παραμένει άπιαστη σαν φιγούρα οράματος. Πράγματι, η σκηνή όπου ο Σγουρός με την Ιζαμπώ ανταλλάσσουν φιλιά και αγκαλιάσματα μοιάζει τόσο απίθανη, μας συγκινεί βαθιά όσο συγκινεί και τους ήρωες της ιστορίας, που αποτελούν ο καθένας τους έναν ξέχωρο κόσμο. Και τελικά οι δρόμοι τους θα χωρίσουν ξανά και ο καθένας θα συνεχίσει μια πορεία προς καμία λύτρωση. Ίσως μετά το θάνατο, νιώθει κανείς, η αγάπη αυτή να μπορέσει να ανθίσει. Η αγάπη τους μοιάζει να παραμένει ακόμη και όταν οι ίδιοι, σαν πρόσωπα, σαν ζωές, ξεθωριάσουν και σβήσουν.

Εκείνο που συχνά διαφέρει ωστόσο είναι το τέλος των ιστοριών φαντασίας. Συνήθως είναι καλό, δηλαδή καταλύεται ένας πολύ βασικός κανόνας του ρομαντισμού: επιτρέπουμε στους φανταστικούς μας ήρωες -επειδή είναι φανταστικοί- να έχουν ένα μη καταστροφικό τέλος. Τους επιτρέπουμε να απολαύσουν όλα τα ακατόρθωτα που διεκδίκησαν, και να τα απολαύσουν στην υλική διάσταση. Τους επιτρέπουμε το παραμυθικό έζησαν αυτοί καλά. Τι άλλο είναι εξάλλου οι ιστορίες μας από παραμύθια για μεγάλους;

Θα μπορούσαμε, ολοκληρώνοντας το κείμενο αυτό, να πούμε πως το τέλος των παραμυθιών μας υπακούει σε κανόνες κλασικούς -έστω, κλασικίζοντες. Η κλασική φόρμα είναι ορθολογική, επιτάσσει συγκεκριμένους χειρισμούς. Η κλασική φόρμα αναζητά το κάλλος και το πλάθει στους τέλειους στίχους, στις καθαρές εικόνες, στις ακριβείς περιγραφές. Επιζητεί ηλιόλουστα και ιδανικά, αρκαδικά τοπία εκεί που ο ρομαντισμός θεοποιεί το λυκόφως. Η κλασική φόρμα είναι απλή και τέλεια και πάνω από όλα επιδιώκει την  ισορροπία και την αρμονία. Και φαίνεται πως η κλασική κοσμοθεωρία βρίσκει την δικαίωση, εφόσον μπορεί να την περιγράφει με τόσο ακρίβεια. Δεν είναι ιδανικό άπιαστο, είναι χωροταξία. Είναι εργαλείο της κοσμοπλασίας της η δικαιοπραξία, η ορθότητα, η αρμονία. Είναι αρμονικό, δίκαιο και ισορροπημένο να νικήσει ο καλός ήρωας στο τέλος. Το φως πάντοτε νικάει το σκοτάδι, ο ορθός λόγος επιβάλλεται στην αταξία και στο χάος. Είναι αρμονικό και σωστό να απολαύσει ο δίκαιος ήρωας αυτά που επεδίωξε και έχυσε το αίμα του για να καταφέρει. Είναι κανόνας, ό,τι κάνεις, λάβεις. Αυτό από μόνο του προϋποθέτει την ύπαρξη μιας δίκαια ανταποδοτικής λειτουργίας. Δεν είναι επιτρεπτό να νικούν οι κακοί, οι μοχθηροί, οι ζηλόφθονες, οι δυνάστες. Θα νικήσει ο δίκαιος, οσοδήποτε μικρός και αν είναι. Υπάρχει κλασικισμός στην όλη φόρμα και στην κοσμοπλασία του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, αν και οι ήρωές του φαντάζουν ρομαντικοί υπό το πρίσμα της ατομικής τους διεκδίκησης. Αντίστοιχα ο Δράκουλας του Bram Stoker είναι οπωσδήποτε ρομαντικός ήρωας, αν και ολότελα σκοτεινός. Ο ρομαντικός ήρωας κατατρύχεται από το πάθος του και ο βρικόλακας εδώ είναι ολόκληρος ένα πάθος, που θα νικηθεί στο τέλος από το θρίαμβο της λογικής.

Όπως αντιλαμβανόμαστε, κανείς από μας δεν κάθισε να σκεφτεί τι είναι κλασικισμός και τι ρομαντισμός πριν αρχίσει να γράφει ή πώς θα σχεδιάσει έναν απελπισμένο και ρομαντικό ήρωα στα πρότυπα των ηρώων του Σίλερ και του Γκαίτε. Κανείς από μας δεν συνέδεσε το τέλος της ιστορίας του με κλασικά πρότυπα που θα έπρεπε σώνει και ντε να σεβαστεί. Κάνουμε αυτό που κάνουμε επειδή μας φαίνεται το σωστό ή το πλέον ταιριαστό. Είναι χρήσιμο ωστόσο να αναλογιστούμε πως οι σκέψεις μας ελάχιστα ξεφεύγουν από τις παλιές φόρμες, ακόμη και όταν ξεφεύγουν. Μπορεί να αντιστρέψουμε τους καλούς και τους κακούς, να δώσουμε ανατρεπτικό τέλος, να χειριστούμε έναν ρομαντικό ήρωα με εξέλιξη κλασικής φόρμας ή το αντίθετο. Μπορεί ο ήρωάς μας να μην έχει βρει το δρόμο του ανάμεσα στους δυο αυτούς πόλους ή να θεωρούμε πως αντλεί από κάτι ελάχιστα αναγνωρίσιμο. Ακόμη και όταν συμβαίνει αυτό, το κλασικό και το ρομαντικό βρίσκονται σε κάθε μας ιστορία, κρυμμένα σε απρόσμενες γωνιές, φωτισμένα υπό διαφορετικές κλίσεις. Το κλασικό και το ρομαντικό αντιστοιχούν σε δυο βασικούς πυλώνες της ανθρώπινης υπόστασης: στο μυαλό και στην καρδιά, στη λογική και στο συναίσθημα. Όσο και το ένα τυχαίνει να υπερτερεί του άλλου, όσο και αν μπορούμε να ανακατέψουμε τα δυο αυτά υλικά, ξανά και ξανά και ξανά, να τα εκτρέψουμε, να τα διαστρέψουμε, να τα μετατρέψουμε σε κάτι που θα μοιάζει ίσως με κάτι άλλο. Δεν μπορούμε ωστόσο ολοκληρωτικά να τα αποφύγουμε γιατί είναι συστατικά της ίδιας μας της ύπαρξης. Μοιραία, θα τα επεξεργαζόμαστε κάθε φορά, με άλλες αναλογίες, με διαφορετική κατάληξη – ακόμη και ο κακός, μαυρόψυχος ήρωας μπορεί να είναι βαθιά ρομαντικός, καθώς το πάθος της κακίας τον συντρίβει. Ο ρομαντικός ήρωας, εξηγήσαμε, συντρίβεται από τα πάθη του. Όποια και αν είναι αυτά τα πάθη. Ακόμη και αν μας προκαλούν αποστροφή. Ακόμη και αν τα περιέχουμε στην ψυχή μας. 

Edited 4 hours ago by Ιρμάντα

[Cyrano]

Ένα εξαιρετικό άρθρο. Εξαιρετικό. Που ξεκαθαρίζει ότι ο ρομαντισμός, δεν είναι η απλή, αφελής επιθυμιοκρατία του ‘εφήβου’. Ότι πηγάζει από συναισθηματικές/υπαρξιακές ανάγκες του νηπίου, το οποίο διαθέτει εγγενώς τη σοφία των απαιτήσεων της κοινοτικής αρμονίας και της αγάπης (αλλά όχι και τη δύναμη να τις διεκδικήσει). Κι όταν στην πορεία, οι ανάγκες αυτές δεν έχουν ικανοποιηθεί (είτε εντός της οικογένειας, είτε στον περιβάλλοντα κόσμο), ο ψυχισμός του επαναστατεί κι ο έφηβος/ενήλικας γίνεται κατ’ ανάγκη ρομαντικός. Στο εξής, σκοπός της ζωής του είναι να επαναφέρει την ισορροπία σε έναν κόσμο {κι εδώ δοκιμάζεται η ευφυία, η επίγνωση, η προσαρμοστικότητα αλλά κι η πιθανή υπέρβαση του ήρωα} που λειτουργεί με κλασικούς κανόνες {Ποιοι είναι αυτοί; Το sci-fi διήγημα "Οι ψυχρές εξισώσεις" νομίζω ότι είναι αρκετά γλαφυρό}.

[WILLIAM]

Και γιατί παρακαλώ με τις τέσσερεις αισθήσεις; Ποια αφήνουμε έξω;

Σε πειράζω φυσικά!

Άλλο ένα άρθρο διδακτικότατο από την δασκάλα μας. Αλήθεια έχεις σκεφθεί να τα εκδόσεις όλα αυτά; Δοκίμια πάνω στη συγγραφή ας πούμε.

[Ιρμάντα]

55 minutes ago, WILLIAM said:

Και γιατί παρακαλώ με τις τέσσερεις αισθήσεις; Ποια αφήνουμε έξω;

Σε πειράζω φυσικά!

Άλλο ένα άρθρο διδακτικότατο από την δασκάλα μας. Αλήθεια έχεις σκεφθεί να τα εκδόσεις όλα αυτά; Δοκίμια πάνω στη συγγραφή ας πούμε.

Πάω να το διορθώσω, σε ευχαριστώ πολύ. Όσο για το άλλο κάτι μπορεί να γίνει, θα δούμε. 

Edited yesterday at 11:13 AM by Ιρμάντα