ARTICLE Ολοκληρώνοντας ένα διήγημα είδους

[Ιρμάντα]

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι ιστορίες είδους διατηρούν περισσότερα «κλασικά» στοιχεία, είναι δηλαδή κατά κάποιον τρόπο πιο συντηρητικές, ως προς τη δομή τους. Ακολουθούν την αριστοτελική δομή και τη δομή της πυραμίδας του Freytag με περισσότερη προσήλωση, πιστότητα, ακρίβεια. Δυο λόγους μπορούμε να παραθέσουμε για αυτό: πρώτον, ένα διήγημα είδους δεν ενδιαφέρεται να αναζητήσει τον νεωτερισμό στην γραφή αλλά να μας ψυχαγωγήσει, τίμια και απενοχοποιημένα. Δεύτερον, αν επιχειρήσουμε να πειραματιστούμε με ελλειπτικές γραφές και νεωτεριστικά είδη πιθανώς να εκτρέψουμε την προσοχή του αναγνώστη από την κυρίως δράση. Και η δράση σε ένα διήγημα είδους είναι ο βασικότερος παράγοντας. Δεν είναι βέβαια απαγορευτικό να συνδυάσουμε μοντερνιστική γραφή και δομή με μια fantasy ιστορία, αλλά σίγουρα δεν είναι κάτι που συνηθίζεται και δεν είναι κάτι εύκολο.

Ακολουθούν μερικές ακόμη λεπτομέρειες ή συμβουλές που είναι καλό να έχουμε υπόψη όταν γράφουμε διηγήματα. Δείτε επίσης εδώ και εδώ.

Προηγουμένως, ας ξεκαθαρίσουμε κάτι: έχω πει και άλλες φορές πως κατά τη γνώμη μου το δυσκολότερο σημείο μιας ιστορίας είναι το μέσον. Λέγοντας το δυσκολότερο, εννοώ το σημείο όπου είναι πιθανό να δυσκολευτεί συχνότερα ένας συγγραφέας ή ακόμη και να τα παρατήσει. Είναι το σημείο όπου έχει ατονήσει το αρχικό momentum, έχουμε ακόμη απόσταση μέχρι την τελική κλιμάκωση και είναι πιθανό να γίνει «κοιλιά» στη γραφή μας. Τα περισσότερα τέρατα της λευκής σελίδας ξεπηδούν σε αυτό ακριβώς το σημείο. Ωστόσο, είναι το τέλος ενός μυθιστορήματος ή ενός διηγήματος που θα απομείνει από τη συνολική εμπειρία της ανάγνωσης, είναι αυτό που θα θυμόμαστε και ή θα δικαιώσει την ιστορία ή θα απογοητεύσει τον αναγνώστη και θα ακυρώσει ολόκληρη την συγγραφική προσπάθεια -τουλάχιστον, στη συνείδηση του αναγνώστη. Ας το δούμε ωστόσο πιο αναλυτικά.

Ποια είναι τα συστατικά ενός διηγήματος;

Ο συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας και κριτικός λογοτεχνίας Damon Knight στο βιβλίο του 1981 Creating Short Fiction, δίνει τέσσερα βασικά συστατικά: Setting, το πλαίσιο, το σκηνικό, character, το πρόσωπο, ο χαρακτήρας, emotion, το συναίσθημα, situation, η κατάσταση. Όλα τα παραπάνω πρέπει να υπάρχουν μέσα σε ένα διήγημα. Δεν απαντώνται πάντα στην ίδια απαραίτητα αναλογία και σίγουρα όχι με την ίδια σειρά. Επίσης, μπορεί να μην απαντώνται αυτούσια. Για παράδειγμα, ο όρος πλαίσιο, σκηνικό, μπορεί να σημαίνει επίσης και χωροχρονική τοποθέτηση, και backstory, μια μικρή δηλαδή αναδρομή ως προς το τι μας οδηγεί στο παρόν σημείο. Η κατάσταση έχει να κάνει με το ζήτημα που αντιμετωπίζεται όταν ξεκινά η αφήγησή μας, που μπορεί να είναι και το κεντρικό ζήτημα της ιστορίας μας. Χαρακτήρας και συναίσθημα μπορεί να σκιαγραφηθούν το ένα μέσα από το άλλο, ή η κατάσταση να συνοδεύεται από έντονο συναίσθημα. Πώς θα διαχειριστούμε όμως το πλαίσιο;

Θυμόμαστε λοιπόν ότι το διήγημα δεν έχει πολύ χώρο. Έτσι, δεν θα δώσουμε το πλαίσιό μας στην πρώτη παράγραφο. Αν πρέπει οπωσδήποτε να εισάγουμε κάποιο backstory, θα το κάνουμε στη δεύτερη παράγραφο ή στην τρίτη. Στην πρώτη θα έχουμε θέσει τη δράση μας, την κατάστασή μας, θα έχουμε ξεκινήσει, δηλαδή, με δράση, με την ιδέα που θα μας απασχολήσει ή πάντως με την αρχική κατάσταση που άμεσα θα οδηγήσει στην κεντρική ιδέα. Η δομή με εκκίνηση σε δράση και συνέχεια σε backstory είναι αρκετά συνηθισμένη, ακόμη και προβλέψιμη, αλλά χρήσιμη και λειτουργική.

Ο χαρακτήρας μπορεί να διαφαίνεται τόσο στην πρώτη, όσο και στην δεύτερη παράγραφο. Σκεφτείτε: ο τρόπος που δρα κάποιος αποκαλύπτει τον χαρακτήρα. Το πλαίσιο μπορεί να αποκαλύψει τι έχει σφυρηλατήσει το χαρακτήρα, τι τον οδηγεί στο να είναι αυτός που είναι.

Το συναίσθημα μπορεί να προκύπτει από τη δράση, από τις πράξεις, αλλά να μην εκφράζεται με άλλον τρόπο. Μπορεί να το περιγράφεται χωρίς να λέγεται, μπορεί να υπονοείται, μπορεί να αποκαλύπτεται στο τέλος της ιστορίας ως αιτιολογία των πράξεων, ως ανατροπή ακόμη.  

Προσοχή στις προτάσεις σας. Και εννοούμε πως, ενώ στο μυθιστόρημα η σημαντικότερη και βασική κυτταρική μονάδα δόμησης είναι μια σκηνή -που μπορεί να κρατήσεις από μερικές παραγράφους ως και μερικές σελίδες- στο διήγημα το αντίστοιχο βασικό δομικό κύτταρο είναι η πρόταση. Άρα προσέξτε πολύ γιατί μία κακή πρόταση, μία κακοφτιαγμένη, κακόηχη, αταίριαστη πρόταση θα ξεχωρίζει έντονα και άσχημα και θα τη θυμόμαστε και σπάνια θα σας συγχωρήσουμε -καλά, ίσως κάποια στιγμή να σας συγχωρήσουμε αλλά γιατί να το ρισκάρετε. Υποψιάζεστε βέβαια πως αυτό συμβαίνει επειδή σε ένα μυθιστόρημα μια κακή στιγμή, ακόμη και μία κακή σκηνή μπορεί να την ξεχάσουμε αν ο συγγραφέας μας ανταμείψει με μια ωραία εξέλιξη. Ωστόσο, στο διήγημα όπου ο χώρος είναι περιορισμένος τα πάντα μετράνε.

Μην γράφετε πράγματα που να μοιάζουν σαν το πρώτο κεφάλαιο από κάτι μεγαλύτερο. Αν έχετε μεγάλη ιδέα -που να εξελίσσεται σε επιμέρους πλοκές και δεν συμμαζεύεται- γράψτε μεγάλη ιστορία. Στην αντίθετη περίπτωση αδικείτε την ιδέα σας, αδικείτε το διήγημά σας και δυσαρεστείτε τον αναγνώστη.

Αντίστροφα, μην γράφετε επιγραμματικά την ιστορία σας επειδή οι λέξεις είναι περιορισμένες. Αναπτύξτε όσο χρειάζεται και φροντίστε να χωρέσετε χωρίς να δώσετε στον αναγνώστη να διαβάσει ένα σκαρίφημα μυθιστορήματος.

Προσπαθήστε να τηρείτε τις υποσχέσεις σας στον αναγνώστη, αποφύγετε τις αταίριαστες εκβάσεις, τις αταίριαστες αναμετρήσεις, τις αταίριαστες λύσεις. Δηλαδή, αν από την αρχή η ιστορία σας αφορά έναν διαγωνισμό χορού, ένα ραντεβού, μία αναμέτρηση με τον σούπερ κακό της ηπείρου φροντίστε να ολοκληρώσετε αυτή τη συνθήκη. Ακόμη και αν το τέλος που θα επιλέξετε είναι τέλος «ανοιχτό» πράγμα σύνηθες στα διηγήματα. Μην ξεκινήσετε όμως με διαγωνισμό χορού και καταλήξετε σε κονταρομαχία χωρίς να υπάρχει αρκετά καλός λόγος για αυτό. Να θυμάστε την χρυσή αναλογία μεταξύ των τριών ps: promise, progress, pay off.

Γενικά οι ανατροπές είναι προσόν για μία ιστορία, αλλά στην περιορισμένη έκταση ενός διηγήματος μπορεί να μην προφτάσουν να λειτουργήσουν. Επίσης η σωστή ανατροπή θέλει κάποια δεξιοτεχνία. Πάντα είναι καλύτερο να απουσιάζει η ανατροπή από το να υπάρχει και να είναι κακή -και για τα μυθιστορήματα ισχύει αυτό- αλλά στα διηγήματα όλα μετράνε.

Αποφύγετε να αφήσετε τη λύση στον παράγοντα τύχη. Τι εννοώ; Ο χαρακτήρας σας πρέπει να υπερκεράσει τα προβλήματά του βασισμένος στις ικανότητές του, όχι συνεχώς από τύχη. Δεν έχουμε καμιά ανάγκη να διαβάζουμε για ανθρώπους που όλα τους πηγαίνουν δεξιά, δεν αισθανόμαστε σύνδεση και μας εκνευρίζουν. Εκτός αυτού, υποψιαζόμαστε πως η τύχη έρχεται για να καλύψει τις αδυναμίες του συγγραφέα να συνθέσει πλοκή.

Ένα διήγημα πρέπει να λειτουργεί σαν εκτενής γρίφος όχι απαραίτητα επειδή μας καλεί να βρούμε κάποια απάντηση -εκτός και είναι αστυνομικό- αλλά επειδή πρέπει να είναι σφιχτό, να μην λέει περισσότερα από όσα χρειάζεται, να μας κεντρίζει το ενδιαφέρον για την εξέλιξη και να μας οδηγεί σε ένα ικανοποιητικό φινάλε. Υπενθυμίζω ότι ασχολούμαστε με λογοτεχνία είδους εδώ. Εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι κυρίως η εξέλιξη και το φινάλε, όχι το πόσες διαφορετικές φωνές μπορεί να χρησιμοποιήσει ο συγγραφέας ή αν μπορεί να γράψει διήγημα χωρίς χαρακτήρες.

Οι τελευταίες παράγραφοι είναι καλύτερα να μην αναλώνονται σε περιγραφές αλλά σε δράση. Προσωπικά είμαι οπαδός του κοφτού λόγου έναντι της πολυλογίας, αλλά πρόκειται αν θέλετε για μία προτίμηση. Ωστόσο είναι βέβαιο πως η κλιμάκωση μιας ιστορίας, ειδικά μιας σύντομης ιστορίας δεν προσφέρεται για λογοτεχνικές εξάρσεις και βερμπαλισμούς.

Αποφύγετε τα διττά τέλη εκτός αν ξέρετε τι κάνετε. Ο αναγνώστης αισθάνεται αν το διττό σας τέλος είναι αποτέλεσμα επιλογής σας ή αποτέλεσμα αδυναμίας επιλογής σας: αν δηλαδή το αφήνετε στο κενό επειδή δεν ξέρετε πώς να το διαχειριστείτε. Πέρα από το διττό τέλος μπορείτε να δοκιμάσετε:

Το τέλος με μία αποκάλυψη ή ανατροπή. Ο Μήτσος τα έκανε όλα αυτά επειδή τελικά ήτα ερωτευμένος με τη Μυρσίνη, μολονότι σε όλο το διήγημα έμοιαζε να τη μισεί. Ο κακός της ιστορίας ήταν ο αγαπημένος παππούς του πρωταγωνιστή. Ή, ζούμε σε ένα εργαστήριο ως αντικείμενο πειράματος. Τέλος πάντων, αντιλαμβάνεστε τι θέλω να πω.

Το τέλος με μια δυνατή σκηνή. Άνοιξε την πόρτα: ο Κώστας είχε κρεμαστεί, το κρεμασμένο σώμα χτυπούσε στους σωλήνες προκαλώντας τον απόκοσμο ήχο από την αρχή της ιστορίας. Αυτό το τέλος ίσως είναι συνδυασμός αποκάλυψη /δυνατή σκηνή.

Το τέλος όπου επιστέφουμε στην αρχή ή σε μία αντιστροφή αυτής/ ή σε μία αντιστροφή των ρόλων. Όταν ο ήρωας σκοτώνει έναν δράκο και μεταμορφώνεται ο ίδιος σε δράκος, ενώ στο χωριό του κάποιο άλλο νεαρό αγόρι φαντασιώνεται πώς θα μπορούσε να δοξαστεί αν κατάφερνε να σκοτώσει τον δράκο, όπως έκανε κάποτε και ο ήρωας. Πριν γίνει δράκος.

Να θυμάστε ότι όπως το να γράφει κανείς καλά μυθιστορήματα σημαίνει να διαβάζει καλά μυθιστορήματα, το ίδιο και το να γράφει καλά διηγήματα σημαίνει να έχει διαβάσει καλά διηγήματα. Κάποτε όλοι οι παραπάνω κανόνες ήταν άγνωστοι αλλά οι συγγραφείς, οι πραγματικά ταλαντούχοι συγγραφείς, τους ακολουθούσαν. Σύμπτωση; Εξάσκηση; Μια ενστικτώδης ιεράρχηση των προτύπων, των συμβόλων και των αρχετύπων που, κατά τον τρόπο του Προππ και του Κάμπελ οδηγούσε πάντα σε παρόμοιο αποτέλεσμα; Πιστεύω πως πάνω από όλα, πάντοτε, ο καλύτερος δάσκαλος υπήρξε η τριβή με τον άρτιο γραπτό λόγο.