ARTICLE Στοιχεία Αφηγηματολογίας: Ο Αφηγηματικός Χρόνος

[Ιρμάντα]

Art by Pawel Kuczynski, Time

Ο αφηγηματικός χρόνος

Ο χρόνος είναι αμείλικτος, φέρνει σοφία, θεραπεία και πόνους στις αρθρώσεις. Ο χρόνος είναι γραμμικός στη διάστασή μας, ωστόσο, στην αφηγηματική διάσταση, ο χρόνος δεν υπακούει απαραίτητα σε αυτή τη συνθήκη. Η αφήγηση είναι ένα μαγικό πεδίο που μας επιτρέπει να διευρύνουμε ή να συρρικνώνουμε τον παράγοντα χρόνο σύμφωνα με τις επιθυμίες μας, να του αποδίδουμε ιδιότητες που συνήθως δεν έχει, να εκτρέπουμε ή να εξαλείφουμε τις συνέπειές του. Είναι λοιπόν χρήσιμο να εξετάσουμε το τι σημαίνει αφηγηματικός χρόνος και πώς αυτό αποτυπώνεται στα κείμενα που σκαρώνουμε.

Αρχικά, ποια τα είδη του χρόνου;

Ως ιστορικός χρόνος νοείται το πότε, χρονικά, συμβαίνουν αυτά που αφηγούμαστε.

·       Ο Ιππότης Γλαύκος γεννήθηκε τρεις χρονιές μετά την καταστροφή του Κόκκινου Κάστρου.

·       Ο δράκος εμφανίστηκε το βράδυ που τα δυο φεγγάρια της χώρας είχαν, αντάμα, πανσέληνο.

·       Αυτή η ιστορία συμβαίνει το σωτήριον έτος 1830, στο Παρίσι.

Τρεις χρονικές στιγμές, τρία γεγονότα που μπορεί να απαντώνται στην ίδια ιστορία - αν και πιθανότατα όχι. Αυτές οι διατυπώσεις είναι σαφείς και μονοδιάστατες. Ο Ιππότης γεννήθηκε τη συγκεκριμένη μέρα, όχι άλλοτε. Αν το έργο μας είναι ακόμη πιο ευφάνταστο, ο Ιππότης μπορεί να γεννήθηκε δυο ή τρεις ή εκατόν τρεις φορές και να θυμάται τις αλλεπάλληλες γεννήσεις του. Και πάλι όμως το γεγονός των γεννήσεων είναι κάτι χρονικά ορισμένο.

Ως αφηγημένος ή πραγματικός χρόνος νοείται το χρονικό διάστημα, ωρών, ημερών, ετών, χιλιετηρίδων όπου λαμβάνουν χώρα τα γεγονότα της αφήγησής μας. Αν, για παράδειγμα, ο Ιππότης Γλαύκος έζησε πενήντα χρόνια, και η αφήγηση μας καλύπτει όλο το εύρος της ζωής του, τότε ο πραγματικός χρόνος μας είναι πενήντα χρόνια. Η Ιλιάδα του Ομήρου καλύπτει γεγονότα 51 ημερών ενώ ο Οδυσσέας του Τζαίημς Τζόυς μόλις μία ημέρα. Αυτοί οι χρόνοι είναι οι πραγματικοί χρόνοι αυτών των αφηγήσεων.

Κατόπιν αυτών έρχεται ο αφηγηματικός χρόνος, τον οποίο μπορούμε να κατηγοριοποιήσουμε ως εξής:

Α. Ως προς το σημείο έναρξης της υπόθεσης

·       Μπορεί να έχουμε έναρξη στην αρχή

·       Ή σε κάποιο άλλο σημείο, μέση, τέλος κ.λπ. 

Β. Ως προς το πώς παρουσιάζουμε τα γεγονότα. Ο αφηγηματικός χρόνος μπορεί να είναι:

·       Ευθύγραμμος, αν ακολουθεί την φυσική/ αναμενόμενη σειρά των γεγονότων (ο Ιππότης γεννήθηκε μετά την καταστροφή του Κόκκινου Κάστρου, έκανε τα πρώτα του βήματα στην αυλή του μοναστηριού και έμαθε γράμματα κοντά στους μοναχούς).

·       Ο αφηγηματικός χρόνος μπορεί να περιέχει κάποια αναχρονία, να μην ακολουθείται δηλαδή πιστά η φυσική και αναμενόμενη σειρά των γεγονότων. Αυτό το πετυχαίνουμε είτε με αναδρομές, flashbacks δηλαδή που μπορεί να κρατήσουν από μισή παράγραφο έως κάμποσα κεφάλαια και με προλήψεις ή προδρομικές αφηγήσεις, αναφορές δηλαδή σε γεγονότα που έπονται, είτε ως σχεδιασμός (οι ήρωες συζητούν για όσα θα ακολουθήσουν και για το πώς θα πράξουν) είτε ως φαινόμενα υπερφυσικού χαρακτήρα (προφητικές ρήσεις, προφητικά όνειρα, οιωνοί, προαισθήματα, οράματα κ.λπ.).

Γ. Ο αφηγηματικός χρόνος ως προς το ρυθμό παρουσίασης των γεγονότων. Έχουμε εδώ:

·       Επιτάχυνση της δράσης /των γεγονότων

·       Επιβράδυνση

·       Εναλλαγές των παραπάνω

·       Παράλειψη ή πλήρη έλλειψη

Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι ο χρόνος αφήγησης δεν συμπίπτει με το χρόνο της ιστορίας. Δεν είναι υποχρεωτικό να αφηγείστε τα γεγονότα με τη σειρά που υποθέτουμε ότι συνέβησαν, μάλιστα, σε κάποιες περιπτώσεις αδιάλειπτα γραμμική αφήγηση μπορεί να γίνει βαρετή. Η αφήγηση διανθίζεται από τις αναδρομές και αποκτά τη σύνδεσή της με το φανταστικό και το υπερφυσικό όταν -μεταξύ άλλων- περιέχει και μερικές προφητείες ή χρησμούς. Αυτές οι παραβιάσεις καλούνται αναχρονίες και τις χρησιμοποιούμε όλοι όταν γράφουμε, είτε το γνωρίζουμε, είτε όχι.  Πέρα από τις αναδρομές και τις προλήψεις (flashbacks and flashforwards) υπάρχουν ακόμη και:

• η αφήγηση τύπου in medias res. Ο αφηγητής πιάνει το νήμα από το πιο κρίσιμο σημείο της πλοκής, προκειμένου να διεγείρει το ενδιαφέρον μας. In media res σημαίνει στα λατινικά: στο μέσο των πραγμάτων και η τεχνική απαντάται στην Ιλιάδα, όπου η αφήγηση ξεκινάει από την διένεξη του Αχιλλέα με τον Αγαμέμνωνας. Αχιλλέως μήνις. Σε μια ιστορία γραμμένη με αυτή την τεχνική, χρησιμοποιούμε αναδρομές για να γνωστοποιήσουμε όσα έχουν προηγηθεί. Και φυσικά όταν λέμε «στο μέσον των πράγματών» δεν είναι απαραίτητο να μιλάμε ακριβώς για το μέσο. Οποιοδήποτε σημείο στην πλοκή μας μας φανεί το πιο πολλά υποσχόμενο, το πιο «γαργαλιστικό» για τον αναγνώστη είναι το ιδανικό για να ξεκινήσει η in media res αφήγησή μας.

• ο εγκιβωτισμός. Κατ’ άλλους αυτό είναι η λεγόμενη συρταρωτή αφήγηση, όπου από τον κορμό της κυρίως αφήγησης διακλαδίζονται πολλές μικρότερες σημασίας ή λιγότερο ανεπτυγμένες αφηγήσεις και πλοκές. Η νέα αφήγηση διακόπτει την ομαλή ροή του χρόνου. Η τεχνική αυτή απαντάται στα Παραμύθια της Χαλιμάς, όπου κάθε αφηγηματικό νήμα οδηγεί σε ένα νέο αφηγηματικό νήμα και πρακτικά η ιστορία δεν τελειώνει ποτέ. Στην πιο ανεξέλεγκτη μορφή της αυτή η τεχνική θα ομοίαζε με μια περιπέτεια όπου το μυρμήγκι μπαίνει στην αποθήκη του σιταριού, κουβαλάει έξω ένα σπυρί σιτάρι, ξαναμπαίνει στην αποθήκη, κουβαλάει ακόμη ένα σπυρί σιτάρι και τούτο συνεχίζεται επ’ άπειρον, μέχρι να αδειάσει ολόκληρη η σιταποθήκη, σπυρί το σπυρί. Για το λόγο αυτό αποκαλείται κάποιες φορές και «δομή της αβύσσου». Ένας καθρέφτης που στέκει απέναντι σε έναν άλλο καθρέφτη μοιάζει να επαναλαμβάνει το ίδιο μοτίβο αιώνια.

• ο προϊδεασμός και η προσήμανση. Οι προδρομικές αυτές ρήσεις που στόχο έχουν να προετοιμάσουν ψυχολογικά τον αναγνώστη και να διεγείρουν το ενδιαφέρον του -σαν μικρό αναγνωστικό teaser για τα επόμενα κεφάλαια- εμπίπτουν στην κατηγορία των flashworward που αναφέραμε προηγουμένως. Είναι η ψυχολογική προετοιμασία του αναγνώστη από τον αφηγητή για το τι πρόκειται να ακολουθήσει.

•  η προοικονομία. Παρόμοιο με το παραπάνω, είναι ο τρόπος όπου ο συγγραφέας «οικονομεί» τα γεγονότα, όσα συμβαίνουν, όσα αποκρύπτονται και όσα αποκαλύπτονται, προκειμένου η εξέλιξη να ρέει ομαλά και ταιριαστά.

Ο χρόνος της αφήγησης, όσον αφορά στη διάρκεια των γεγονότων, μπορεί να είναι

·       Μικρότερος από το χρόνο της ιστορίας. Ο αφηγητής παρουσιάζει συνοπτικά κάποια μεγάλης διάρκειας γεγονότα. Έχουμε συστολή του χρόνου εδώ, περίληψη των γεγονότων, εφόσον αυτά εξετάζονται συνοπτικά και επιτάχυνση της αφήγησης. Όταν ο χρόνος της αφήγησης είναι μικρότερος από το χρόνο της ιστορίας μπορεί να έχουμε ακόμη παράλειψη, έλλειψη ή αφηγηματικό κενό, όταν παραλείπονται κάποια γεγονότα -ευκόλως εννοούμενα ή μη σχετιζόμενα με τον κύριο κορμό της αφήγησης

·       Μεγαλύτερος από το χρόνο της ιστορίας. Ο αφηγητής μοιάζει να επιβραδύνει, να διευρύνει την αφήγησή του αναλύοντας γεγονότα μικρής διάρκειας. Έχουμε εδώ επιβράδυνση και διαστολή του χρόνου. Έχουμε διεξοδική ανάλυση και εκτενή περιγραφή, διανθισμένη από πιθανώς από συνειρμικές εικόνες.

·       Ίσος με τον χρόνο της ιστορίας.  Σε θεατρικά κείμενα ή στα διαλογικά μέρη των μυθιστορημάτων παρατηρείται συνήθως αυτό, σε σκηνές ανάκρισης, σε σκηνές δράσης αστυνομικών θρίλερ όπου απαντώνται στακάτες σεκάνς ρηματικών τύπων, π.χ.: Ο αστυνόμος μπήκε στο γραφείο το, κρέμασε το καπέλο του, κάθισε στην πολυθρόνα, άναψε τσιγάρο και ξεδίπλωσε την πρωινή εφημερίδα για να τη διαβάσει.