ARTICLE Στοιχεία Αφηγηματολογίας: Η Αφήγηση Ως Τριμερής Επικοινωνία. Εστίαση.

[Ιρμάντα]

art by Albert Anker

 

Στοιχεία Αφηγηματολογίας: Η Αφήγηση Ως Τριμερής Επικοινωνία. Εστίαση.

Παραθέτω εδώ μερικούς συνδέσμους για παλαιότερα κείμενα, όπου έχουμε ασχοληθεί με τα είδη της εστίασης: πρωτοπρόσωπη, δευτεροπρόσωπη και τριτοπρόσωπη αφήγηση. Στο παρόν άρθρο θα μελετήσουμε εκ νέου το ζήτημα της εστίασης, όπως αυτό οροθετείται και περιγράφεται από την επιστήμη της αφηγηματολογίας.

Αρχικά, θα ξεχωρίσουμε τα τρία μέρη της αφήγησης, τα τρία εμπλεκόμενα σημεία, αν θέλετε: ο πομπός, είναι ο αφηγητής, επί τω προκειμένω ο συγγραφέας, ο δέκτης, είναι ο αποδέκτης μίας αφήγησης, επί το προκειμένω ο αναγνώστης και ανάμεσα τους, ως συνδετικός κρίκος, μεσολαβεί και αλληλοεπιδρά το μήνυμα – το κείμενό μας, οποιασδήποτε έκτασης, οποιουδήποτε είδους. Τι είναι λοιπόν αφήγηση: η αφήγηση είναι επικοινωνία τριμερής, καθώς αφορά πομπό, δέκτη και μήνυμα. Μπορεί να είναι γραπτή, προφορική, εικονογραφική, παραστατική. Μπορεί να είναι ακόμη και εικαστική, άλλωστε, κάθε μορφή τέχνης, όπως έχουμε ξαναπεί, αφηγείται μία ιστορία. Μέσω αυτής της δράσης επικοινωνούνται στον δέκτη γεγονότα αληθινά, φανταστικά ή κάποια πρόσμιξη φαντασίας και πραγματικότητας – όπου ο βαθμός πρόσμιξης μπορεί, κάθε φορά, να ποικίλλει.

Όταν μιλάμε λοιπόν για ΟΓ, δηλαδή εστίαση, μιλάμε για την σχέση του αφηγητή με όσα διαδραματίζονται στην αφήγηση. Πόσα γνωρίζει, πόσο εμπλέκεται, πόσα αποκαλύπτει, πότε συμμετέχει, πότε παρακολουθεί αμέτοχα, πότε αποχωρεί.

•  Μηδενική εστίαση: Στην αφηγηματολογία, μηδενική εστίαση έχουμε όταν ο αφηγητής μας είναι εξωτερικός παρατηρητής, όταν ξέρει περισσότερα από όσα τα εμπλεκόμενα πρόσωπα, όταν είναι παντογνώστης. Το σχήμα που περιγράφει αυτή την εστίαση είναι: Αφηγητής > Πρόσωπα και παραδείγματα τέτοιας εστίασης έχουμε σε πολλά κλασικά μυθιστορήματα όπως Τζουντ ο Αφανής, ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών, Σαλαμπό, Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ κ.α. Η μηδενική εστίαση δεν πρέπει να συγχέεται με την εξωτερική εστίαση που θα εξετάσουμε παρακάτω. Στην μηδενική εστίαση, ο συγγραφέας μας δίνει τη δυνατότητα να επικοινωνήσουμε με σκέψεις και συναισθήματα του ήρωα – έχουμε τον παντεπόπτη οφθαλμό που μπορεί να γνωρίζει τι σκέπτεται ο κάθε ένας από τα πρόσωπα, τι νιώθει, τι κίνητρα έχει. Πρόκειται για μία αφηγηματική σύμβαση όπου ο συγγραφέας εποπτεύει, περιγράφει, αφηγείται, γνωρίζει όλες τις πράξεις, όλες τις σκέψεις σε όλους τους χρόνους του αφηγηματικού σύμπαντος.

•  Εσωτερική εστίαση: Ο αφηγητής γνωρίζει ούτε περισσότερα ούτε λιγότερα από τα εμπλεκόμενα πρόσωπα. Στην εσωτερική εστίαση, μπορεί να αφηγείται ένας βασικός ήρωας ή ένα πρόσωπο που δύναται να αφηγηθεί όσο βλέπει, όσα υποπίπτουν στην αντίληψή του. Συνήθως έχουμε πρώτο πρόσωπο εδώ, όπως την περίπτωση της Νέλλυ στο μυθιστόρημα Ανεμοδαρμένα Ύψη ή της Τζέην Έυρ στο ομώνυμο μυθιστόρημα. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε αφηγητή  - παρατηρητή και στην δεύτερη έναν αφηγητή που ταυτίζεται με τον κεντρικό χαρακτήρα. Το σχήμα που περιγράφει αυτή την εστίαση είναι: Αφηγητής = Πρόσωπα. Άλλα παραδείγματα: Ο Κύριός μου Αλκιβιάδης του Άγγελου Βλάχου. Είδη εσωτερικής εστίασης μπορούμε να διακρίνουμε τα εξής:

·       Εσωτερική εστίαση σταθερή έχουμε σε μονολόγους, σε βιογραφίες ή/ και αυτοβιογραφίες, καμιά φορά και σε αστυνομικές ιστορίες. Ακολουθείται η οπτική γωνία ενός ανθρώπου. Για παράδειγμα, στα απομνημονεύματα ενός ψυχιάτρου ο αφηγητής θα μας δώσει μεν πρόσβαση σε διάφορες περιπτώσεις ασθενών του, αλλά οτιδήποτε διαβάσουμε θα προέρχεται από τη δική του οπτική γωνία. Έτσι λοιπόν εστιαστής ή ανακλαστής – το πρόσωπο μέσα από τα μάτια του οποίου «ανακλάται» η ιστορία - είναι ο μυθιστορηματικός ψυχίατρος.

·       Εσωτερική εστίαση μεταβλητή έχουμε όταν η ιστορία μας προκύπτει μέσα από μία αλληλουχία προοπτικών. Τούτο μπορεί να συμβαίνει σε επιστολικά μυθιστορήματα (Ο Δράκουλας), σε μυθιστορήματα όπου καταγράφονται αφηγήσεις διαφορετικών προσώπων (Το Τραγούδι της Φωτιάς και του Πάγου). Προσοχή: δεν είναι όλα τα επιστολικά μυθιστορήματα πολλαπλής εστίασης, για παράδειγμα, στο Η Ζωή Εν Τάφω του Στρατή Μυριβήλη η αφήγηση είναι επιστολική – και αρκετά ημερολογιακή- αλλά αφηγείται τις προσωπικές σκέψεις, εντυπώσεις και αισθήματα του Αντώνη Κωστούλα, καθώς καταγράφει όσα βιώνει προκειμένου να τα στείλει στην αγαπημένη του.

·       Εσωτερική εστίαση πολλαπλή έχουμε όταν το ίδιο γεγονός σκιαγραφείται περισσότερες από μία φορά, μέσα από τη σκοπιά και την αντίληψη διαφορετικών προσώπων. Και εδώ μπορεί να συναντήσουμε αστυνομικές ιστορίες, πολλές φορές από́ τη σκοπιά́ διαφορετικών προσώπων (Νίκου Κάσδαγλη, Κεκαρμένοι). Άλλο παράδειγμα τέτοιας αφήγησης απαντάται στην ταινία του 2002 Ήρωας του Ζανγκ Γιμού.

•  Εξωτερική εστίαση: Ο αφηγητής ξέρει  - και μας γνωστοποιεί- λιγότερα πράγματα από τους εμπλεκόμενους στην ιστορία. Το σχήμα που περιγράφει αυτή την εστίαση είναι: Αφηγητής < Πρόσωπα.  Ο αφηγητής εδώ μοιάζει να καταγράφει, εικονοληπτικά, μαρτυρίες, δράσεις, σκηνές. Ο χρόνος αφήγησης είναι συνήθως ενεστώτας και δεν υπάρχουν σχόλια ή προσωπικές σκέψεις του αφηγητή. Δεν εμπλέκεται, ως εκ τούτου δύσκολα θα δούμε σε τέτοιου τύπου αφηγήσεις αναδρομές σε παρελθοντικά γεγονότα κ.λπ.. Αυτός ο τύπος αφήγησης απαντάται συχνότερα στον κινηματογράφο.

Κατά μία άλλη αφηγηματολογική οροθέτηση ο αφηγητής εξωτερικής εστίασης αποκαλείται και αφηγητής – πράγμα ή αντικείμενο, στην εσωτερική εστίαση έχουμε τον αφηγητή – άνθρωπο ή υποκείμενο ενώ στην μηδενική εστίαση έχουμε τον αφηγητή θεό ή υπερκείμενο.

Ποιος αφηγείται την ιστορία;

Short answer: Ο συγγραφέας. Κάποιες φορές, ως ο εαυτός του. Κάποιες άλλες, μέσα από ένα αφηγηματικό προσωπείο. Μα βάση το βαθμό εμπλοκής του αφηγητή στην ιστορία μπορεί να έχουμε έναν ετεροδιηγητικό αφηγητή, δηλαδή έναν αφηγητή που δεν έχει εμπλοκή σε όσα αφηγείται, ή έναν ομοδιηγητικό αφηγητή, που εμπλέκεται στα τεκταινόμενα είτε ως πρωταγωνιστής, οπότε έχουμε τη περίπτωση του αυτοδιηγητικού αφηγητή, είτε ως παρατηρητής. Η Τζέην Έυρ της Σαρλότ Μπροντέ είναι ένα έξοχο παράδειγμα ομοδιηγητικού / αυτοδιηγητικού αφηγητή. Στο έργο Ο Υπέροχος Γκάτσμπυ του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ έχουμε έναν ομοδιηγητικό αφηγητή, αλλά η συμμετοχή του είναι συμμετοχή παρατηρητή.

Έτσι λοιπόν, ο ομοδιηγητικός αφηγητής αποκαλείται και εμφανής, παρεμβατικός ή δραματοποιημένος, σε αντιδιαστολή με τον ετεροδιηγητικό αφηγητή που είναι αφανής, σβησμένος, μη δραματοποιημένος, αόρατος.

Θυμόμαστε: ο αφηγητής δεν ταυτίζεται με τον συγγραφέα. Όταν ταυτίζονται, έχουμε απομνημονεύματα, βιογραφία, αφήγηση αυτοδιηγητική. Ωστόσο, όταν δεν ταυτίζονται, πάλι κάπου μέσα στο κείμενο υπάρχει – συνήθως- η φωνή του συγγραφέα, το πρόσωπο δηλαδή που εκφράζει τις ιδέες του συγγραφέα ή με το οποίο ο συγγραφέας ταυτίζεται. Τούτο αποκαλείται ποιητικό ή συγγραφικό εγώ, ή αλλιώς φερέφωνο του συγγραφέα.

Μην νομίζετε:

·       ότι ο συγγραφέας έχει απαραίτητα κάποιο φερέφωνο μέσα στην ιστορία.

·       ότι, αν έχει, έχει μόνο ένα φερέφωνο μέσα στην ιστορία.

·       ότι, αν έχει, ένα ή περισσότερα, θα μπορέσετε πάντα να μαντέψετε ποιο ή ποια είναι.

Βιβλιογραφία:

Peter Barry, (μετ. Αναστασία Νάτσινα), "Αφηγηματολογία", Γνωριμία με τη Θεωρία, Βιβλιόραμα, Αθήνα 2013, σ.270 -272.

 

 

Edited 18 hours ago by Ιρμάντα

[WILLIAM]

Η δασκάλα μας μας μορφώνει όπως πάντα.

Στην αφήγηση από κάποιο πρόσωπο περίμενα το πιο κλασσικό παράδειγμα, τον δόκτορα Ουάτσον!