ARTICLE Στοιχεία Αφηγηματολογίας: Αφηγηματικά Πλαίσια.

[Ιρμάντα]

Στο βιβλίο του Μίχαελ ΄Εντε Ιστορία Χωρίς Τέλος απαντώνται όλα τα αφηγηματικά πλαίσια που εξετάζονται παρακάτω, σε κάθε πιθανή σειρά, έκταση, δομή και με κάθε δυνατή χρήση.

 

Σύμφωνα με την αφηγηματολογία, υπάρχουν συγκεκριμένα «αφηγηματικά πλαίσια» με τα οποία θα «περιτυλίξουμε» την ιστορία μας προκειμένου να την αφηγηθούμε. Ας δούμε κάποια από τα πιο γνωστά καθώς και τους λόγους που τα επιλέγουμε, κάθε φορά.

1.     Μία παρέα στρατιωτών περιμένουν μία επίθεση, μια ομάδα παλαίμαχοι ναύτες περιμένουν να γυρίσει η παλίρροια, η φυλή μαζεύεται γύρω από τη φωτιά το βράδυ: κάποιος ξεκινά να αφηγείται μία ιστορία. Εδώ έχουμε δύο αφηγήσεις: μία πρωτεύουσα και μία δευτερεύουσα. Ωστόσο, περιέργως, η κύρια αφήγηση δεν είναι η πρωτεύουσα. Πρωτεύουσα αφήγηση καλείται αυτή που απαντάται πρώτη. Όταν η φυλή μαζεύεται γύρω από τη φωτιά, έχουμε ήδη μία πρωτεύουσα αφήγηση: ποιος βρίσκεται εκεί; Οι κυνηγοί, ο φύλαρχος, τα γυναικόπαιδα, ο σοφός; Μπορεί να έχουμε μία περιγραφή τόπου και χρόνου, μεγάλη ή μικρή, μέχρι να φτάσουν τα πρόσωπα να ξεκινήσουν την δευτερεύουσα αφήγησή τους. Η κύρια αφήγηση είναι αυτή η οποία θα αποτελέσει τον φορέα της ιστορίας μας. Σε αυτή την περίπτωση, όταν τοποθετούμε την ιστορία μας στα χείλη ενός ή περισσότερων προσώπων, έχουμε εγκιβωτισμένη αφήγηση. Να σημειωθεί εδώ πως εγκιβωτισμένη αφήγηση μπορεί να έχουμε μέσα από την ανάγνωση ενός ημερολογίου (καταστρώματος ή απλού), μιας σειράς επιστολών, ενός μαγικού Βιβλίου Σκιών, μιας εξομολόγησης σε ιερέα, μιας σεάνς όπου πνεύματα αφηγούνται γεγονότα της ζωής τους κ.λπ.. Όλα εξαρτώνται από το τι γράφουμε. 

2.     Πώς μπορεί να λειτουργήσει αυτό; Είπαμε ήδη, τοποθετούμε την ιστορία μας στα χείλη ενός ή περισσότερων προσώπων. Στην εγκιβωτισμένη αφήγηση, συνήθως η κυρίως αφήγηση είναι η δευτερεύουσα, δηλαδή η ιστορία που επιλέγουμε να αφηγηθεί ένα από τα πρόσωπα. Υπάρχουν βέβαια διάφορες διαβαθμίσεις: Μπορεί η κύρια αφήγηση να μην είναι μια, αλλά πολλές. Κάθε μέλος της φυλής διηγείται το δικό του κομμάτι της ιστορίας, για παράδειγμα, ή μία διαφορετική περιπέτεια, οπότε έχουμε ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα. Μπορεί σε ένα μυθιστόρημα να έχουμε περισσότερες, εκτενείς ή σύντομες, εγκιβωτισμένες αφηγήσεις που είτε λειτουργούν ως αναδρομές είτε, απλά, διαφωτίζουν πτυχές της ιστορίας που δεν είναι δυνατόν, χρονικά, να ακολουθήσει η κυρίως γραμμή της αφήγησης. Σε μυθιστορήματα vast scope, όπως στο Game of Thrones ή στο Lord of the Rings ή σε αυτό που κρυφά ή φανερά γράφουμε όλοι, υπάρχουν πλήθος εγκιβωτισμένες αφηγήσεις με διαφορετικές λειτουργίες. Μπορεί να πρόκειται για το ίδιο συμβάν που το διηγούνται διαφορετικά πρόσωπα, ή, όπως ήδη ειπώθηκε, για το ίδιο συμβάν που διηγούνται διαφορετικά πρόσωπα, αλλά κατά χρονολογική σειρά -ένα είδος αφηγηματικής σκυταλοδρομίας-.  

3.     Η εγκιβωτισμένη αφήγηση μπορεί να έχει δύο ειδών καταλήξεις: να είναι μονο-καταληκτική, δηλαδή να τελειώνει η κυρίως -εγκιβωτισμένη- αφήγηση και να μην επιστρέφουμε στο αρχικό αφηγηματικό πλαίσιο -βλ.: Στρίψιμο της Βίδας του Χένρι Τζέημς- ή δι- καταληκτική, να ολοκληρώνεται δηλαδή η εγκιβωτισμένη αφήγηση και να επιστρέφουμε στους αφηγητές μας. Αυτό το επιλέγουμε όταν θέλουμε να δώσουμε την ευκαιρία στους αφηγητές αυτούς να σχολιάσουν με την ομάδα που έχει παραστεί στην αφήγηση, ή όταν θέλουμε να δώσουμε κάποια ανατρεπτική συνέχεια στην ιστορία μας: για παράδειγμα, ένας από τους ακροατές της εγκιβωτισμένης αφήγησης παρουσιάζεται ως ο χαμένος γιος ενός από τα πρόσωπα που περιλάμβανε η εγκιβωτισμένη αφήγηση, ή γίνεται συσχέτιση με κάποιο αντικείμενο, ή ένα πρόσωπο από την εγκιβωτισμένη αφήγηση βρίσκεται στην πραγματικότητα ανάμεσα στους ακροατές χωρίς ο αφηγητής να το γνωρίζει κ.λπ. Επιλέγουμε μονο- καταληκτική αφήγηση εγκιβωτισμένη όταν δεν θέλουμε να δοθεί καμία περαιτέρω συνέχεια. Σε αυτή την περίπτωση, μας ενδιαφέρει να κρατηθεί ζωντανή η τελευταία εντύπωση της εγκιβωτισμένης ιστορίας χωρίς περαιτέρω σχολιασμό και χωρίς να «προσγειώσουμε» τον αναγνώστη μας στο «εδώ και το τώρα» της πρωτεύουσας αφήγησης. Εκτός από τις δύο παραπάνω απόλυτες περιπτώσεις μπορεί να έχουμε «παρεμβαλόμενη» επιστροφή στην πρωτεύουσα αφήγηση. Κατά την διάρκεια της εγκιβωτισμένης αφήγησης, γίνονται παύσεις, όπου κάποιος από τους ακροατές της ιστορίας μπορεί να κάνει σχόλιο, να ζητήσει διευκρίνηση, να καταθέσει κάποιο τεκμήριο, ή απλώς να πρέπει η ομάδα να ασχοληθεί με ζητήματα που αφορούν τον κυρίως αφηγηματικό κορμό και να επιστρέψει αργότερα στο νήμα της εγκιβωτισμένης.

4.     Ο κάθε συγγραφέας επιλέγει, στρατηγικά, τι τον εξυπηρετεί να κάνει. Ποια η έκταση του κειμένου σας; Είναι ένα διήγημα; Είναι ένα συμβάν που κάποιος αφηγείται και απλώς επιλέγετε να μεταδώσετε το μήνυμά σας μέσω ενός από τους χαρακτήρες; Είναι ένα μυθιστόρημα αστυνομικό, όπου κάθε κατάθεση είναι, εκ των πραγμάτων, μία εγκιβωτισμένη αφήγηση; Είναι ένα δικαστικό δράμα όπου η εγκιβωτισμένη αφήγηση είναι όσα αποκαλύπτονται στην δικαστική αίθουσα, οπότε θα υπάρχουν παρεμβαλόμενες παύσεις και αναβολές και άρα επιστροφή στην πρωτεύουσα αφήγηση; Είναι ένα μεγάλο μυθιστόρημα, με πολλούς χαρακτήρες, που κάποιες από τις αναδρομές τους πρέπει να εισαχθούν ως εγκιβωτισμένη αφήγηση; Στην πραγματικότητα, θα παρατηρήσετε πως εγκιβωτισμένες αφηγήσεις εισάγουμε όλοι, και πιθανώς το κάναμε πριν καν μάθουμε πως η αφηγηματολογία έχει εφεύρει τον συγκεκριμένο όρο για να περιγράψει το φαινόμενο.

5.     Η αφήγηση της αβύσσου – ή δομή της αβύσσου. Οι υπερβολικά πολλές, αλλεπάλληλες εγκιβωτισμένες αφηγήσεις μας οδηγούν στο σχήμα που αποκαλείται στην αφηγηματολογία δομή της αβύσσου. Φανταστείτε ένα σεντούκι που ανοίγει για να αποκαλύψει ένα μικρότερο σεντούκι, και αυτό ανοίγει για να αποκαλύψει ένα μικρότερο κ.ο.κ., ή έναν καθρέφτη που καθρεφτίζει έναν καθρέφτη. Το αποτέλεσμα είναι ένας αφηγηματικός λαβύρινθος στον οποίο, πολύ σύντομα, θα ξεχάσουμε καν πώς βρεθήκαμε. Τρανό παράδειγμα της υπερβολικής αυτής συρταρωτής αφήγησης είναι Τα Παραμύθια της Χαλιμάς. Αν θέλετε να μπερδέψετε τον αναγνώστη σας γράψτε μία ιστορία όπου ο ιππότης ετοιμάζεται να σκοτώσει το δράκο και ο τελευταίος του ζητάει, σαν ύστατη χάρη, να του επιτρέψει να αφηγηθεί την ιστορία του. Ο ιππότης, ιππότης γαρ και άρα ευγενής και ελεήμων, το επιτρέπει. Στην ιστορία του δράκου, ο νεαρός δράκος συναντάται με έναν γηραιότερο δράκο που θα του πει τη δική του ιστορία, όπου ένας στρατός από τέρατα επιτέθηκε κάποτε στη χώρα των δράκων αλλά ένα από αυτά, όταν πιάστηκε αιχμάλωτο, είχε να καταθέσει μία επίσης πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία. Εδώ μπορεί να συμβούν τα εξής: είτε κατά την διάρκεια των πολλαπλών αφηγήσεων ο αρχικός ιππότης αντιλαμβάνεται πως περιλαμβάνεται σε μία από αυτές τις ιστορίες. Κάποτε ένας από τους δράκους που προκύπτει στην εγκιβωτισμένη πρόκειται να θανατωθεί από έναν ιππότη, αλλά του ζητάει, πριν το μοιραίο χτύπημα του σπαθιού, να του αφηγηθεί την ιστορία του. Έχουμε λοιπόν την απόλυτη δομή της αβύσσου: μία γυναίκα κάθεται στο σαλόνι της και φτιάχνει ένα παζλ και πριν τοποθετήσει το τελευταίο κομμάτι αντιλαμβάνεται πως η εικόνα που αναπαρίσταται στο παζλ είναι η δική της, την ώρα που κάθεται στο σαλόνι της και φτιάχνει ένα παζλ. Ο ήρωας μπλέκει σε μια «λούπα» επανάληψης. Ή, το άλλο που μπορεί να συμβεί, είναι πως όλο αυτό να είναι ένα στρατήγημα του δράκου για να κινήσει το ενδιαφέρον και τη συμπάθεια του ιππότη και να σώσει τη ζωή του -όπως περίπου η Σεχραζάτ στα παραμύθια. Σε κάθε περίπτωση, είναι ίσως το πλέον απαιτητικό αφηγηματικό πλαίσιο και καλό είναι να μην το δοκιμάσουμε αν δεν ξέρουμε πώς να το διαχειριστούμε, ή που να το τελειώσουμε. Όσο εύκολο είναι να χαθεί ο αναγνώστης μας, τόσο εύκολο είναι, πιστέψτε με, να χαθούμε και εμείς.

 

Edited Thursday at 08:54 PM by Ιρμάντα

[WILLIAM]

Από τα Λόγια της Πλώρης ως τις Χίλιες και Μια Νύχτες έχουμε πολλές ιστορίες μέσα σε ιστορίες. Ακόμα και η Οδύσσεια έχει τέτοιες μεθόδους.

Για άλλη μια φορά, η δασκάλα μας αποδεικνύει γιατί είναι η δασκάλα μας. Πότε είπαμε θα τα κάνεις όλα μαζί ένα βιβλίο;

[Ιρμάντα]

Ελπίζω σύντομα!